Tù nhân của địa lý

Bến cảng đóng băng làm tê liệt một siêu cường. Murmansk đóng băng nhiều tháng liền. Vladivostok bị khóa trong băng bốn tháng mỗi năm và bị Nhật Bản bao bọc. Căn cứ hải quân nước ấm thực sự duy nhất của Nga nằm ở Sevastopol trên bán đảo Crimea. Khi cuộc cách mạng Ukraine năm 2014 đe dọa kéo đất nước này về phía NATO — có khả năng trục xuất Nga khỏi Sevastopol — Putin đã sáp nhập bán đảo chỉ trong vài tuần.

Ngay cả Sevastopol cũng có giới hạn. Tàu rời Biển Đen phải đi qua eo biển Bosporus của Thổ Nhĩ Kỳ, do một thành viên NATO kiểm soát. Sau đó, chúng còn phải vượt qua biển Aegean trước khi ra được Địa Trung Hải. Trong thời chiến, hải quân Nga sẽ bị nhốt kín. Đây là lý do Moskva duy trì một lực lượng hải quân nhỏ ở Syria và đang xây dựng năng lực mới tại Novorossiysk — phòng bị trước nguy cơ bị mắc kẹt sau các rào cản địa lý.

Mỹ trúng xổ số địa lý. Thương vụ Mua Louisiana năm 1803 — 15 triệu đô la cho vùng lãnh thổ rộng bằng Tây Ban Nha, Ý, Pháp, Anh và Đức cộng lại — đã mang về cho nền cộng hòa non trẻ lưu vực Mississippi cùng mạng lưới sông ngòi vô song. Những con sông này chảy nhẹ nhàng từ vùng cao nguyên thấp xuống Vịnh Mexico, cho phép vận chuyển hàng hóa đường thủy giá rẻ xuyên suốt vùng nội địa màu mỡ rộng lớn.

Địa lý khiến sự thống nhất trở thành tất yếu. Các con sông kết nối cư dân từ bắc xuống nam, dãy Appalachian có thể vượt qua được, và dãy Rocky nằm đủ xa để khi người Mỹ đến được đó, họ đã có đủ nhân lực và công nghệ để vượt qua. Thêm vào đó hai đại dương bảo vệ, các nước láng giềng yếu ở phía bắc và phía nam, cùng hàng trăm triệu khẩu súng thuộc sở hữu tư nhân, và bạn có một quốc gia về cơ bản không thể bị xâm lược.

Tây Tạng là tháp nước của Trung Quốc. Ba con sông vĩ đại nhất của Trung Quốc — Hoàng Hà, Trường Giang và Mekong — đều bắt nguồn từ Cao nguyên Tây Tạng. Trung Quốc, với lượng nước sử dụng tương đương Mỹ nhưng dân số gấp năm lần, không thể cho phép bất kỳ thế lực nào khác kiểm soát những đầu nguồn đó. Nếu Ấn Độ từng nắm giữ Tây Tạng, họ sẽ vừa có vị trí quân sự chỉ huy trên cao vừa có khả năng cắt nguồn cung cấp nước của Trung Quốc.

Nhân khẩu học đang hoàn tất những gì quân đội đã khởi đầu. Trung Quốc xây dựng tuyến đường sắt đến Lhasa mà các chuyên gia cho là bất khả thi. Mỗi ngày có bốn chuyến tàu từ Thượng Hải và Bắc Kinh, chở hàng tiêu dùng, khách du lịch — và người Hán đến định cư. Mãn Châu, Nội Mông và Tân Cương từng là vùng đa số phi Hán. Cả ba nay đều là vùng đa số người Hán. Tây Tạng đang đi theo cùng quỹ đạo đó.

Địa lý châu Âu vừa tạo ra sự giàu có vừa tạo ra bất ổn. Những con sông dài, có thể đi lại được đã thúc đẩy thương mại và sự ra đời của các quốc gia dân tộc công nghiệp hóa. Nhưng chính những con sông đó hiếm khi nối liền nhau, đóng vai trò ranh giới hơn là đường giao thương — điều này phần nào giải thích tại sao một không gian nhỏ hơn nước Mỹ lại chứa hơn hai chục quốc gia. Pháp và Đức chia sẻ đoạn nguy hiểm nhất: Đồng bằng Bắc Âu không được bảo vệ, nơi Đức đã xuyên thủng ba lần trong bảy mươi năm.

EU là giải pháp ngoại giao cho bài toán địa lý. Sau hàng thế kỷ chiến tranh, người châu Âu kiệt sức đã chấp nhận sự bảo vệ quân sự của Mỹ và đồng ý tin tưởng lẫn nhau. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng đồng euro đã phơi bày những đường đứt gãy cổ xưa: các quốc gia phía bắc giàu có hơn và phía nam nghèo hơn. Đức giải cứu Hy Lạp nhưng sự phẫn nộ bùng lên ở cả hai phía, hồi sinh những định kiến về người phương nam hoang phí và người phương bắc hống hách.

Hiệp định Sykes-Picot vẽ nên những vết thương của Trung Đông. Năm 1916, một nhà ngoại giao Anh dùng bút chì sáp kẻ một đường từ Haifa đến Kirkuk, chia cắt Đế chế Ottoman thành các vùng ảnh hưởng của Pháp và Anh. Trước đó chưa hề tồn tại Syria, Liban, Jordan hay Iraq. Những quốc gia nhân tạo này ném các cộng đồng Sunni, Shia, Kurd và Kitô giáo vào chung với nhau mà không có bản sắc dân tộc chung, dưới sự cai trị của những kẻ độc tài duy trì hòa bình bằng nỗi sợ hãi, không phải sự đồng thuận.

Châu Phi cũng chịu chung số phận. Thực dân vẽ biên giới bỏ qua hơn 200 nhóm sắc tộc chỉ riêng ở Congo. Cộng hòa Dân chủ Congo, rộng hơn Đức, Pháp và Tây Ban Nha cộng lại, đã chứng kiến sáu triệu người chết vì chiến tranh kể từ thập niên 1990. Miền nam giàu dầu mỏ và miền bắc Hồi giáo nghèo khó của Nigeria bị người Anh hàn lại với nhau vào năm 1898 — tạo điều kiện cho sự ra đời của Boko Haram.

Địa lý châu Phi chống lại lục địa này ở mọi khía cạnh. Các con sông trông hùng vĩ trên bản đồ nhưng cứ vài dặm lại đổ xuống thác, chặn đứng loại tuyến thương mại liên tục đã xây dựng nên sự giàu có của châu Âu. Không giống đường bờ biển lởm chởm của châu Âu với những bến cảng tự nhiên sâu, phần lớn bờ biển châu Phi trơn nhẵn — ngăn cản các thủy thủ thời kỳ đầu xâm nhập sâu hơn 100 dặm vào nội địa. Sa mạc Sahara cắt đứt châu Phi cận Sahara khỏi sự trao đổi ý tưởng với Á-Âu suốt hàng thiên niên kỷ.

Ngay cả động vật cũng không hợp tác. Châu Phi có rất ít loài thực vật hay động vật có thể thuần hóa. Tê giác và hươu cao cổ không thể trở thành gia súc kéo. Các bệnh như sốt rét phát triển mạnh trong khí hậu nóng. Kết quả: khi người châu Âu đến với súng ống và tàu thuyền, phần lớn châu Phi cận Sahara vẫn chưa phát triển được chữ viết, giấy, thuốc súng hay bánh xe.

Sự phụ thuộc năng lượng bịt miệng chính sách đối ngoại. Hơn 25% lượng khí đốt của châu Âu đến từ Nga, và quốc gia nào càng gần Moskva thì sự phụ thuộc càng sâu. Latvia, Slovakia, Phần Lan và Estonia phụ thuộc 100% vào khí đốt Nga. Cộng hòa Séc, Bulgaria và Lithuania phụ thuộc 80%. Đức nhập khẩu khoảng một nửa lượng khí đốt từ Nga — điều này phần nào giải thích tại sao Berlin chỉ trích Điện Kremlin nhẹ nhàng hơn Anh, quốc gia chỉ phụ thuộc 13%.

Các đường ống chảy từ đông sang tây, và Điện Kremlin có thể mở hoặc khóa van bất cứ lúc nào. Tranh chấp giá cả với Ukraine giai đoạn 2005 – 2010 đã cắt khí đốt đến mười tám quốc gia. Chiến lược đối phó của Mỹ: xuất khẩu khí thiên nhiên hóa lỏng sang châu Âu, đòi hỏi xây dựng các cảng tiếp nhận LNG dọc bờ biển châu Âu — một khoản đầu tư tốn kém nhưng có ý nghĩa chiến lược sống còn.

Nga có 32 tàu phá băng, sáu trong số đó chạy bằng năng lượng hạt nhân. Hoa Kỳ chỉ có một tàu phá băng hạng nặng còn hoạt động. Nga đang xây dựng sáu căn cứ quân sự mới ở Bắc Cực, mở lại các cơ sở thời Chiến tranh Lạnh, và chuẩn bị lực lượng ít nhất 6.000 binh sĩ chiến đấu cho khu vực Murmansk. Năm 2007, tàu ngầm Nga đã cắm một lá cờ titan trên đáy biển tại Bắc Cực.

Lợi ích đặt ra là vô cùng lớn. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ước tính 90 tỷ thùng dầu và 1.670 nghìn tỷ feet khối khí thiên nhiên nằm dưới Bắc Cực. Băng tan đang mở ra các tuyến vận tải biển — Hành lang Tây Bắc đã giúp một tàu hàng tiết kiệm 40% quãng đường vận chuyển vào năm 2014. Nga, Canada, Na Uy, Đan Mạch và Mỹ đều có các tuyên bố chủ quyền cạnh tranh nhau, và không giống cuộc Tranh giành châu Phi thế kỷ XIX, cuộc đua lần này ít nhất có luật chơi — Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển — dù liệu những luật chơi đó có được tuân thủ hay không vẫn còn phải chờ xem.