Psychopolityka

Inteligentna władza nie zakazuje — sprawia przyjemność. Władza dyscyplinarna działała poprzez negację: reguły, zakazy, kary. Była nieefektywna, ponieważ napotykała opór. Neoliberalna „inteligentna władza

Niewidoczność jest jej siłą. Najskuteczniejsza władza w ogóle nie jest odczuwana jako władza. Inteligentna władza nie wymusza spowiedzi — nieustannie zachęca nas do dzielenia się, zwierzania i uczestnictwa. Kieruje wolą, zamiast ją łamać. Zamiast wznosić przeszkody, wychodzi podmiotowi naprzeciw, sprawiając, że zależność jest odczuwana jako upodmiotowienie. Wolny wybór rozpływa się w swobodnym wybieraniu spośród wcześniej zatwierdzonych opcji.

To tytułowa koncepcja książki. Foucaultowska biopolityka opisywała, w jaki sposób społeczeństwo dyscyplinarne kontrolowało ciała — wskaźniki urodzeń, pracę fizyczną, zdrowie. Model ten pasował do kapitalizmu przemysłowego, w którym ciało stanowiło jednostkę produkcyjną. Neoliberalizm opiera się jednak na produkcji niematerialnej: informacji, programach, ideach. Ciało nie jest już centralną siłą wytwórczą. Liczy się teraz optymalizacja procesów psychicznych i mentalnych — neuro-wzmocnienie, nie dyscyplina fizyczna.

Big Data jest głównym narzędziem psychopolityki. Tam, gdzie statystyki populacyjne dostarczały biopolityce danych demograficznych, Big Data dostarcza psychogramów — map pragnień, preferencji i nieświadomych wzorców. Potrafi zajrzeć w duszę w sposób, jakiego panoptikon Benthama nigdy nie był w stanie osiągnąć. Sam Foucault nigdy nie dokonał tego pojęciowego zwrotu; Han twierdzi, że ten martwy punkt uniemożliwił mu trafne steoretyzowanie władzy neoliberalnej.

Panoptikon Benthama izolował więźniów i uniemożliwiał im wzajemne kontakty. Cyfrowy panoptikon odwraca każdy z tych elementów: jego mieszkańcy aktywnie się komunikują, dobrowolnie się odsłaniają i współuczestniczą we własnej inwigilacji. Żaden dekret nie zmusza nas do publikowania naszej lokalizacji ani ujawniania preferencji — robimy to z czegoś, co Han nazywa „wewnętrzną potrzebą". Cyfrowy panoptikon jest również „aperspektywiczny" — nie istnieją w nim martwe punkty, w odróżnieniu od optycznego systemu Benthama.

Legendarna reklama Apple'a z Super Bowl w 1984 roku przedstawiała Macintosha jako wyzwolenie od orwellowskiej inwigilacji. Jednak Han dowodzi, że zapoczątkowała ona znacznie skuteczniejszy system kontroli. Wielki Brat Orwella narzucał niedobór, strach i cenzurę. Dzisiejsza wersja oferuje obfitość, wolność i łączność. Poczucie wolności jest właśnie tym, co czyni ten panoptikon niemożliwym do ucieczki: każdy stał się teraz swoim własnym panoptikonem.

Neoliberalny przemysł samopomocy zamienia wszystko — uwagę, osobowość, zdrowie psychiczne — w zasoby do eksploatacji. Rekolekcje motywacyjne i programy treningu mentalnego obiecują nieograniczony rozwój osobisty, ale ich faktyczną funkcją jest eliminowanie wszelkich oporów zmniejszających produktywność. Han rysuje bezpośrednią linię od protestanckiego rachunku sumienia (tropienia grzechów) do dzisiejszej samooptymalizacji (tropienia negatywnych myśli). Nawet fundamentalistyczni kaznodzieje brzmią dziś jak trenerzy motywacyjni.

Pozytywność staje się przemocą samą w sobie. Tony Robbins głosi „ciągłe, niekończące się doskonalenie" i przeformułowuje niezadowolenie jako produktywny ból. Jednak imperatyw nieustannego osiągania więcej niszczy to, co rzekomo ma uzdrawiać. Bez negatywności — cierpienia, napięcia, głębi — życie degraduje się do „czegoś martwego". Ludzka dusza, jak podkreśla Han, nie jest maszyną do wytwarzania pozytywności. Depresja i wypalenie to symptomy systemu, który od skończonych istot żąda nieskończonej optymalizacji.

To jest obronna architektura tego reżimu. W warunkach dawnego wyzysku wyzyskiwani mogli zidentyfikować swojego ciemiężyciela i zjednoczyć się przeciwko niemu. Robotnik fabryczny wiedział, kto jest właścicielem fabryki. Ale kiedy jesteś swoim własnym szefem, własną marką, własnym przedsiębiorstwem, porażka odczuwana jest jak osobista ułomność moralna. Nie kwestionujesz systemu — kwestionujesz siebie. Wstyd zastępuje solidarność.

Działanie zbiorowe staje się strukturalnie niemożliwe. Nie ma wyraźnie zdefiniowanej klasy panującej, przeciwko której można by się zjednoczyć. Dawne rozróżnienie między proletariatem a burżuazją rozpada się, gdy produkcja jest niematerialna, a każdy nominalnie posiada swoje środki produkcji. Ludzie kierują agresję do wewnątrz, zamiast na zewnątrz. To właśnie Han nazywa „szczególną inteligencją

Han rozróżnia trzy pojęcia, które większość badaczy ze sobą utożsamia:
1. Uczucia są konstatywne i trwałe — „wyczucie języka", żałoba
2. Emocje są performatywne i ulotne — napędzają konkretne działania
3. Afekty są erupcyjne i chwilowe — jak shitstorm w mediach społecznościowych

Kapitalizm celowo eksploatuje emocje, ponieważ ich performatywność generuje działanie i konsumpcję. Uczucia opierają się eksploatacji, ponieważ brakuje im kierunkowości.

Zarządzanie emocjonalne zastąpiło zarządzanie racjonalne. Daimler-Chrysler publicznie oświadczył, że „umiejętności społeczne i emocjonalne" pracowników będą decydować o ich ocenach. Menedżerowie pełnią teraz rolę coachów motywacyjnych. Racjonalność, medium społeczeństwa dyscyplinarnego, w końcu napotyka granicę produktywności — jest odczuwana jako sztywna i krępująca. Emocje dostarczają energii, by tę granicę przekroczyć, otwierając nieskończenie konsumowalny obszar wykraczający poza samą wartość użytkową.

Han posługuje się Heglowską hierarchią poznania, by zburzyć pretensje Big Data. Korelacja (A pojawia się wraz z B) zajmuje najniższy szczebel. Przyczynowość (A powoduje B) jest wyżej. Jednak prawdziwa wiedza wymaga tego, co Hegel nazywał Pojęciem — nadrzędnego kontekstu wyjaśniającego, DLACZEGO A i B pozostają w relacji. Big Data nigdy nie osiąga tego poziomu. Ma charakter czysto addytywny; nigdy nie dochodzi do konkluzji.

Dataizm — ideologia głosząca, że wszystko, co mierzalne, powinno zostać zmierzone — reklamuje się jako drugie oświecenie, uwalniające wiedzę od subiektywności. Jednak Han dowodzi, że dataizm wytwarza własną mitologię: totalitaryzm danych. Liczby zastępują narrację; liczenie zastępuje opowiadanie. Ruch Quantified Self obiecuje „samopoznanie przez liczby", ale żaden czujnik nie odpowie na pytanie „Kim jestem?". A Big Data jest całkowicie ślepe na wydarzenie jednostkowe — nieprawdopodobne pęknięcie, które faktycznie kształtuje historię.

Idiota jest najstarszym bohaterem filozofii. Sokrates był idiotą — wiedział tylko, że nic nie wie. Kartezjusz był idiotą — wątpił we wszystko. Każdy filozof, który wykuł prawdziwie nowy sposób myślenia, musiał najpierw wyjść poza obowiązujący system. Dziś wszechobecna cyfrowa sieciowość wzmocniła konformizm do tego stopnia, że postać outsidera niemal zniknęła ze społeczeństwa.

Idiotyzm to proponowana przez Hana forma oporu. Idiota jest niezrzeszony, niepodłączony do sieci, niepoinformowany — zamieszkuje „odwieczne zewnętrze", które całkowicie wymyka się komunikacji. Etymologicznie herezja oznacza „wybór": idiota-heretyk dokonuje prawdziwie wolnego wyboru, odchylając się od ortodoksji. Inteligencja, jak twierdzi Han, jedynie wybiera spośród opcji dostarczanych przez system. Idiota uzyskuje dostęp do tego, co leży poza nimi. W epoce, w której władza wymusza ekspresję, prawo do milczenia staje się ostatnią autentyczną wolnością.