Wielki krach 1929

1. Boom lat 20. XX wieku napędzała mania spekulacyjna, nie tylko dobrobyt

Oprócz chwalonych przez niego znakomitych cech, przejawiali także nadmierną chęć szybkiego wzbogacenia się przy minimalnym wysiłku fizycznym.

Okres dobrobytu. Podczas gdy prezydent Coolidge wychwalał spokój i dobrobyt późnych lat 20., pod powierzchnią rosnącej produkcji i zatrudnienia narastała publiczna obsesja na punkcie łatwego bogactwa. Nastrój ten nie opierał się wyłącznie na solidnym wzroście gospodarczym, lecz na gorliwym przekonaniu o nieograniczonych zyskach ze spekulacji. Boom na rynku nieruchomości na Florydzie był wczesnym, dramatycznym przykładem tej spekulacyjnej gorączki, gdzie ceny gruntów rosły wyłącznie w oczekiwaniu na przyszłe wzrosty, oderwane od jakiegokolwiek rzeczywistego użytkowania czy dochodu.

Spekulacyjna bańka na Florydzie. Boom na Florydzie ukazał klasyczne elementy manii spekulacyjnej: niezbędny element rzeczywisty (klimat), na którym zbudowano świat iluzji. Nabywcy nie zamierzali korzystać z ziemi, lecz szybko ją odsprzedać, napędzani łatwym kredytem (10% wpłaty własnej) i stałym napływem nowych kupujących. Upadek w 1926 roku, przyspieszony przez huragany, był powszechnie znany, jednak spekulacyjny nastrój zadziwiająco przetrwał, przenosząc się na rynek akcji.

Rynek akcji przejmuje stery. Od 1924 roku ceny akcji rosły systematycznie, początkowo odzwierciedlając dobre wyniki korporacji. Jednak do 1928 roku rynek wszedł w fazę „masowej ucieczki w iluzję”, charakteryzującą się gwałtownymi skokami cen i malejącym znaczeniem wartości fundamentalnej. W tym okresie pojawili się „wielcy profesjonalni gracze” oraz narastało przekonanie, że rynek to gwarantowana droga do bogactwa, oderwana od tradycyjnych zasad inwestowania.

2. Władze zdawały sobie sprawę z niebezpieczeństwa spekulacji, lecz paraliżowała je obawa przed interwencją

Konsekwencje skutecznego działania wydawały się niemal tak straszne jak skutki bezczynności, a mogły być jeszcze gorsze dla tych, którzy podjęli działanie.

Świadomość bańki. Na początku 1929 roku osoby sprawujące władzę, w tym niektórzy przedstawiciele Rezerwy Federalnej i nawet prezydent Hoover (w prywatnych rozmowach), dostrzegli, że trwa dzika spekulacja, która nieuchronnie się skończy. Stali jednak przed poważnym dylematem: interwencja mogłaby natychmiast wywołać krach, za który obwiniono by ich, podczas gdy bezczynność niosła ryzyko jeszcze poważniejszej katastrofy w przyszłości. Ta druga opcja dawała komfort odsunięcia winy w czasie.

Ograniczone narzędzia i wola działania. Tradycyjne instrumenty Rezerwy Federalnej — operacje otwartego rynku i stopa redyskonta — uważano za mało skuteczne lub zbyt nieprecyzyjne. Sprzedaż papierów rządowych była ograniczona zasobami, a podniesienie stóp procentowych zaszkodziłoby „legalnemu” biznesowi bardziej niż spekulantom osiągającym ogromne zyski. Ponadto znaczna część finansowania rynku pochodziła od korporacji i osób prywatnych, nad którymi Fed nie miał kontroli. Najpotężniejsze narzędzie — zdecydowana publiczna krytyka — było unikane z obawy przed wywołaniem gwałtownego, przypisywalnego im krachu.

Nieudane moralne perswazje. Nieśmiałe próby „moralnego perswadowania” ze strony Fedu, takie jak niejasne ostrzeżenie z lutego 1929 roku, wywołały jedynie chwilowe spowolnienie rynku, ujawniając jego nerwowość, lecz nie powstrzymując wzrostów. Charles E. Mitchell z National City Bank otwarcie zlekceważył Fed, deklarując wsparcie banku dla rynku pożyczek krótkoterminowych, by zapobiec niedoborowi gotówki, skutecznie stawiając interesy Wall Street ponad obawy Fedu. Ten epizod uwidocznił bezsilność lub niechęć Fedu do zdecydowanego działania, pozostawiając rynek wolnym do dalszych wzrostów.

3. Fundusze inwestycyjne stały się głównym motorem spekulacyjnego nadmiaru

Zaleta funduszu inwestycyjnego polegała na niemal całkowitym rozdzieleniu objętości wyemitowanych papierów wartościowych od objętości istniejących aktywów korporacyjnych.

Zaspokajanie popytu na akcje. W miarę jak społeczeństwo domagało się akcji, podaż zwiększano nie tylko przez nowe emisje korporacyjne, lecz w dużej mierze przez fundusze inwestycyjne. Te podmioty nie tworzyły nowych realnych aktywów, lecz emitowały własne papiery, by kupować istniejące akcje, tworząc w efekcie warstwy papierowych roszczeń do aktywów bazowych. To rozwiązanie idealnie odpowiadało czasom, pozwalając na ekspansję liczby papierów wartościowych znacznie przewyższającą wzrost realnej gospodarki.

Zyskowny sponsoring. Organizacja funduszy inwestycyjnych była niezwykle dochodowa dla firm sponsorujących (banków, maklerów, innych funduszy). Otrzymywały one opłaty za zarządzanie oraz, co kluczowe, przydziały akcji lub warrantów po cenie emisyjnej, które mogły natychmiast sprzedać chętnemu społeczeństwu z dużą premią. Taki system zachęt napędzał szybki wzrost liczby funduszy, z setkami powstałymi w latach 1928 i 1929, oferującymi papiery wartościowe warte miliardy.

Dźwignia finansowa i piramidy. Kluczową rolę odgrywała dźwignia, osiągana przez emisję obligacji i akcji uprzywilejowanych obok zwykłych, służących do zakupu akcji zwykłych. Rosnąca wartość portfela była geometrycznie wzmacniana na akcjach zwykłych funduszu. Prowadziło to do piramidowania, gdzie jeden fundusz sponsorował kolejny, a ten następny, koncentrując kontrolę i potęgując zyski (a później straty) przez łańcuchy wzajemnych powiązań. Fundusze Shenandoah i Blue Ridge Goldmana i Sachsa były przykładami tej „gigantycznej szaleństwa”.

4. Optymizm i zaprzeczenie panowały aż do nieuchronnego początku krachu

Ludzie są najbardziej łatwowierni, gdy są najszczęśliwsi.

Nieustanny wzrost rynku. Lato 1929 roku przyniosło dalszy zdumiewający wzrost rynku, z głównymi indeksami zyskującymi niemal jedną czwartą w ciągu zaledwie trzech miesięcy. Wolumen obrotu pozostawał wysoki, a pożyczki brokerskie, napędzane funduszami korporacyjnymi i indywidualnymi poszukującymi wysokich odsetek, przekroczyły siedem miliardów dolarów. Pomimo tych oznak nadmiaru, dominował nastrój nieograniczonego optymizmu i przekonanie o trwałości dobrobytu „Nowej Ery”.

Prorocy pewności siebie. Chór głosów, w tym czołowych bankierów, ekonomistów i postaci publicznych, nieustannie zapewniał o stabilności. Charles E. Mitchell deklarował, że warunki są „fundamentalnie zdrowe”, a profesor Irving Fisher słynnie ogłosił „trwale wysoki poziom”. Harvard Economic Society, po krótkim okresie pesymizmu, poddało się panującemu optymizmowi. Pesymiści byli lekceważeni lub wręcz oskarżani o sabotaż, co podkreślało silną potrzebę wiary, że wzrost rynku jest uzasadniony i trwały.

Ignorowanie znaków ostrzegawczych. Nawet gdy rynek wykazywał rosnącą zmienność, a niektóre wskaźniki gospodarcze zaczęły spadać latem, dominująca narracja pozostawała pozytywna. Ujawnienie oszustwa Hatry’ego w Londynie i odmowa regulatora z Massachusetts zatwierdzenia podziału akcji były drobnymi wstrząsami, które zostały w dużej mierze zignorowane. Rynek stał się centrum kultury, dominując wiadomości i rozmowy, a wielu nowych, mniej doświadczonych uczestników polegało na rzekomej genialności finansistów lub po prostu na impusie rosnących cen.

5. Krach był przerażającą lawiną paniki, wyprzedaży i wezwań do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego

Spośród wszystkich tajemnic giełdy nie ma nic tak nieprzeniknionego jak to, dlaczego zawsze znajduje się kupujący na każdą ofertę sprzedaży.

Załamanie Babsona. Pierwszy poważny wstrząs nastąpił 5 września, wywołany prognozą Rogera Babsona o „straszliwym” krachu. Choć początkowo zlekceważony, „Babson Break” oznaczał początek nieregularnego, lecz ogólnie spadkowego trendu we wrześniu i październiku. Wrażliwość rynku na nawet pojedynczy głos sprzeciwu ujawniła jego wewnętrzną niestabilność, choć spekulacyjna gorączka, mierzona pożyczkami brokerskimi, nadal rosła.

Czarny Czwartek. 24 października 1929 roku zapisał się w historii jako dzień, w którym panika opanowała rynek. Sesja rozpoczęła się spokojnie, lecz szybko przerodziła się w „dziką, szaloną wyprzedaż”. Wolumen obrotu sięgnął niemal 13 milionów akcji, a ceny pionowo spadały, gdy zlecenia sprzedaży przewyższały kupujących. Ticker spóźniał się o godziny, pozostawiając spekulantów w przerażającej nieświadomości rosnących strat. Przed Giełdą gromadziły się tłumy, odzwierciedlając powszechny strach i zamieszanie.

Wezwania do uzupełnienia depozytu napędzają panikę. W miarę spadku cen tysiące spekulantów otrzymywało wezwania do uzupełnienia depozytu zabezpieczającego, domagające się dodatkowej gotówki na pokrycie zmniejszonej wartości posiadanych papierów. Nie mogąc sprostać tym żądaniom, wielu było automatycznie sprzedawanych przez brokerów, co potęgowało lawinę wyprzedaży i przyspieszało spadki. Ten błędny cykl spadków cen, wezwań i wymuszonych sprzedaży był kluczowym mechanizmem krachu.

6. Próby zorganizowanego wsparcia ze strony bankierów okazały się bezskuteczne wobec fali paniki

Społeczność finansowa, jak pisał Times, czuła się teraz „pewnie, wiedząc, że najpotężniejsze banki w kraju są gotowe zapobiec powtórce [paniki].”

Spotkanie Morgana. W Czarny Czwartek, gdy panika osiągnęła szczyt, zebrało się spotkanie najpotężniejszych bankierów kraju w J.P. Morgan & Co. Sama wiadomość wywołała uspokojenie, przywołując pamięć interwencji J.P. Morgana seniora podczas paniki w 1907 roku. Thomas Lamont z Morgana publicznie bagatelizował kryzys, a Richard Whitney, pełniący funkcję prezesa giełdy i znany jako trader Morgana, dramatycznie składał duże zlecenia kupna kluczowych akcji, takich jak U.S. Steel.

Tymczasowy rajd. Działania Whitneya i wieści o puli bankierów wywołały natychmiastowy, elektryzujący rajd. Ceny gwałtownie odbiły od dołków, powstrzymując łańcuch reakcji zleceń stop-loss i wymuszonych sprzedaży. Odbicie w Czarny Czwartek było niezwykłe, co skłoniło wielu do przekonania, że najgorsze minęło, a bankierzy skutecznie pokazali swoją moc stabilizacji rynku.

Wsparcie upada. Jednak przerwa była krótka. W poniedziałek, 28 października, rynek doznał jeszcze poważniejszych strat niż w czwartek, a tym razem zorganizowane wsparcie nie pojawiło się skutecznie. Późniejsze oświadczenie bankierów wyjaśniło, że ich celem było jedynie „uporządkowanie rynku”, a nie utrzymanie cen czy ochrona zysków. Do Czarnego Wtorku, 29 października, przy rekordowym obrocie 16,4 miliona akcji i powszechnym załamaniu cen, stało się jasne, że siła bankierów nie dorównuje przytłaczającej chęci sprzedaży. Ich prestiż spadł równie gwałtownie jak rynek.

7. Następstwa ujawniły finansowe nieuczciwości i obnażyły systemowe słabości

Dla ekonomisty defraudacja jest najbardziej interesującym przestępstwem.

Mit samobójstw kontra rzeczywistość. Wbrew popularnej legendzie, krach giełdowy nie spowodował nagłego wzrostu samobójstw. Choć wskaźnik samobójstw rósł i dalej wzrastał w latach depresji, bezpośrednio po krachu nie odnotowano znaczącego skoku. Mit ten prawdopodobnie powstał z przypisywania istniejących samobójstw stratom giełdowym lub z późniejszych tragedii okresu depresji, anachronicznie łączonych z krachami.

Ujawnienie „bezzle”. Krach jednak dramatycznie przyspieszył wykrywanie defraudacji. W dobrych czasach luźny nadzór i obfitość pieniędzy pozwalały „bezzle” — zapasowi niewykrytych defraudacji — rosnąć. Nagły kryzys finansowy i wzmożona kontrola po krachu doprowadziły do fali przyznań i ujawnień, od drobnych pracowników grających funduszami firmy po spektakularne przypadki, jak grabież Union Industrial Bank w Flint, Michigan, którego kierownictwo straciło miliony na spekulacjach.

Nieuczciwość bankierów. Późniejsze śledztwa, zwłaszcza komisji Pecory, ujawniły zdumiewające praktyki szefów wielkich banków, takich jak Chase i National City. Albert H. Wiggin z Chase prowadził rozległe spekulacje osobiste, w tym krótką sprzedaż akcji własnego banku przez kanadyjskie spółki holdingowe, finansowane przez sam bank. Charles E. Mitchell z National City, gorący zwolennik Nowej Ery, został później oskarżony (choć uniewinniony) o unikanie podatków związane ze sprzedażą akcji żonie w celu wykazania straty, co ukazało, jak daleko posuwali się nawet prominentni gracze, by zarządzać finansami w obliczu krachu.

8. Zapewnienia Hoovera miały charakter rytualny, a nie skuteczną politykę gospodarczą

Pan Hoover w 1929 roku był pionierem w dziedzinie administracji publicznej.

Początkowe ograniczone działania. Po krachu prezydent Hoover podjął pewne kroki, w tym skromną obniżkę podatków, która choć słuszna, miała znikomy wpływ z powodu niskiej bazy podat