1929

1. Iluzja niekończącej się prosperity

Przeciętny człowiek nie żyje wystarczająco długo, by czerpać znaczące korzyści ze swojego doświadczenia. A wydaje się, że nikt nie potrafi skorzystać z doświadczeń innych.

Zbiorowe złudzenie. Lata 20. XX wieku, zwane często „szalonymi latami dwudziestymi”, przyniosły niespotykany wcześniej optymizm i wiarę w nieograniczony wzrost gospodarczy. To właśnie wtedy narodziła się nowoczesna gospodarka konsumpcyjna, napędzana przez nowe udogodnienia, takie jak samochody, radio czy zmywarki, dostępne dzięki magii kredytu. Miliony Amerykanów – od rodzin klasy średniej po doświadczonych finansistów – uwierzyły, że wzrost na giełdzie nigdy się nie skończy, co skłoniło ich do masowego angażowania się w spekulacje.

Kredyt napędzał boom. Powszechne korzystanie z kredytu, zwłaszcza tzw. „kupowanie na marży” akcji, pozwalało zwykłym Amerykanom inwestować, wpłacając zaledwie 10% wartości, co zwiększało potencjalne zyski i przyciągało coraz więcej osób na rynek. Powstała potężna pętla zwrotna: rosnące ceny zachęcały do dalszego zadłużania się i spekulacji, co zawyżało wartość aktywów daleko ponad ich rzeczywistą wartość. Postacie takie jak Charles Mitchell, prezes National City Bank, aktywnie promowały filozofię „Banku dla wszystkich”, sprawiając, że posiadanie akcji wydawało się gwarantowaną drogą do bogactwa.

Ignorowanie ostrzeżeń. Pomimo narastających nierówności – jak rosnąca przepaść między miejskim bogactwem a wiejskim ubóstwem oraz wczesnych ostrzeżeń ekonomistów, takich jak Roger Babson – dominowało niezachwiane przekonanie o nieprzerwanym wzroście. Samonapędzający się wzrost rynku sprawił, że wielu lekceważyło ostrożność jako przestarzałe myślenie, wierząc, że nastała „nowa era gospodarcza”, w której stare zasady przestały obowiązywać. To zbiorowe zaprzeczenie przygotowało grunt pod dramatyczne i bolesne rozliczenie.

2. Starcie Wall Street z Rezerwą Federalną

W odniesieniu do tej instytucji czujemy, że mamy obowiązek nadrzędny wobec wszelkich ostrzeżeń Rezerwy Federalnej czy innych, by zapobiec, na ile to w naszej mocy, niebezpiecznemu kryzysowi na rynku pieniężnym.

Bunt wobec autorytetu. W miarę jak giełda rosła, Rada Rezerwy Federalnej w Waszyngtonie coraz bardziej niepokoiła się nadmierną spekulacją, zwłaszcza gwałtownym wzrostem pożyczek na marży. W lutym 1929 roku Fed wydał zalecenia, by banki nie wspierały spekulacji giełdowej, licząc na schłodzenie przegrzanego rynku poprzez „moralne perswazje”. Jednak Wall Street, kierowana przez wpływowych ludzi takich jak Charles Mitchell, otwarcie lekceważyła te ostrzeżenia.

Śmiała interwencja Mitchella. Charles Mitchell, zwany „Słonecznym Charliem” za nieustający optymizm, postrzegał działania Fedu jako zagrożenie dla dobrobytu. Gdy w marcu 1929 roku rynek gwałtownie spadł z powodu stanowiska Fedu, Mitchell dramatycznie ogłosił, że National City Bank wstrzyknie 25 milionów dolarów na rynek pożyczek krótkoterminowych, by go ustabilizować, jawnie sprzeciwiając się polityce Fedu. Ten ruch, uznany przez wielu na Wall Street za heroiczny, skutecznie podważył autorytet Fedu i na nowo rozbudził spekulacyjną gorączkę.

Bitwa woli. Konflikt ujawnił zasadniczą różnicę zdań:

• Pogląd Fedu: Spekulacja odciąga kredyt od prawdziwego biznesu i zagraża stabilności gospodarki.
• Pogląd Mitchella: Rynek powinien sam ustalać ceny, a kredyt jest niezbędny do wzrostu.
  Publiczne przeciwstawienie się czołowego bankiera ujawniło ograniczoną władzę Fedu i jego trudności w kontrolowaniu rynku, którego ledwie rozumiał, tworząc niebezpieczny precedens dla niekontrolowanych zachowań finansowych.

3. Siła i niebezpieczeństwo spekulacji

Gra nauczyła mnie gry.

Urok łatwych pieniędzy. Lata 20. przekształciły spekulację z niszowej aktywności dla wtajemniczonych w narodową obsesję. Postacie takie jak William Durant, współzałożyciel General Motors, czy Jesse Livermore, legendarny „Chłopak spekulant”, stali się celebrytami, ucieleśniając marzenie o natychmiastowym bogactwie. Durant, dzięki śmiałym manipulacjom rynkowymi i „pulom akcyjnym”, wciągał tysiące drobnych inwestorów w skomplikowane schematy, obiecując fantastyczne zyski.

Niezwykła intuicja Livermore’a. Jesse Livermore, samouk i fenomenalny trader, opanował sztukę przewidywania ruchów rynku. Zdobywał i tracił fortuny, słynąc z zysków podczas paniki w 1907 roku dzięki sprzedaży krótko. Jego filozofia, choć często sprzeczna, podkreślała:

• Cierpliwość: „Nie handluj codziennie. Są tylko nieliczne momenty w roku, kiedy powinieneś podjąć jakiekolwiek zobowiązanie.”
• Zarządzanie ryzykiem: „Przyjmuj małe straty. Zyski zawsze się obronią same. Ale straty nigdy.”
• Rynek jako lustro: „Przyczyna i skutek płyną od gospodarki do giełdy, nigdy odwrotnie.”
  Pomimo własnych ostrzeżeń przed „tipami giełdowymi”, publiczne wypowiedzi Livermore’a często poruszały rynkiem, ukazując ogromny wpływ pojedynczych spekulantów.

Mroczna strona pul. Pule inwestycyjne, choć podstępne i nieuczciwe, były legalne. Zamożni inwestorzy potajemnie wykupywali akcje, sztucznie zawyżając ich ceny poprzez samodzielne transakcje, przyciągając niczego nieświadomych inwestorów, by potem „wyciągnąć wtyczkę” i wypłacić zyski. Ta praktyka, w której uczestniczyły nawet duże instytucje, uwypuklała etyczne dwuznaczności i niesprawiedliwość ówczesnego krajobrazu finansowego, gdzie przewaga insiderów była normą.

4. Polityczne wykorzystanie finansów

Nie ma nic, co bym wolał robić.

Ambicje polityczne Raskoba. John Raskob, samozwańczy przemysłowiec i dyrektor w DuPont oraz General Motors, wykorzystał swoje ogromne bogactwo i biznesową biegłość, by wkroczyć na scenę polityczną. Mimo że był republikaninem, został przewodniczącym Demokratycznego Komitetu Narodowego (DNC), by wspierać kandydaturę Ala Smitha w 1928 roku, kierowany wspólnym sprzeciwem wobec prohibicji i pragnieniem wpływów. Jego nominacja jednak zraziła wielu w partii i doprowadziła do utraty kluczowej funkcji finansowej w GM.

Kampania „Każdy powinien być bogaty”. Raskob był gorącym zwolennikiem demokratyzacji bogactwa przez posiadanie akcji, słynąc z artykułu „Każdy powinien być bogaty”. Marzył o nowym funduszu inwestycyjnym, który pozwoliłby zwykłym Amerykanom kupować zdywersyfikowane portfele akcji na raty, podobnie jak samochód. Ta wizja, choć pozornie postępowa, jednocześnie normalizowała zadłużenie i zachęcała do udziału w rynku w czasach szalejącej spekulacji.

Ukryta wojna polityczna. Po miażdżącej porażce Smitha z Herbertem Hooverem, Raskob stał się jego zaciekłym przeciwnikiem. Osobiście finansował tajną kampanię medialną, zatrudniając dziennikarza Charleya Michelsona do „oczerniania” Hoovera i jego administracji. Ten bezprecedensowy użytek środków finansowych do politycznego sabotażu miał na celu:

• Podważenie wizerunku Hoovera.
• Obwinienie republikanów za kryzys gospodarczy.
• Przygotowanie gruntu pod zwycięstwo Demokratów w 1932 roku.
  Pokazało to, jak głęboko finanse i polityka były ze sobą splecione, a osobiste fortuny stały się bronią w gorzkiej ideologicznej walce.

5. „Biały rycerz” i iluzja kontroli bankierów

Minęły czasy, gdy Dom Morganów mógł zjednoczyć Wall Street w takiej kryzysowej chwili.

Chaos Czarnego Czwartku. 24 października 1929 roku giełda pogrążyła się w bezprecedensowym chaosie, gdy lawina zleceń sprzedaży zalała Nowojorską Giełdę Papierów Wartościowych. Ticker działał z opóźnieniem, a panika rozprzestrzeniała się, gdy maklerzy likwidowali konta na marży. W tej chwili skrajnego strachu Wall Street zwróciła się do swoich potentatów, zwłaszcza J.P. Morgan & Co., licząc na powtórkę legendarnej pomocy z paniki 1907 roku.

Dramatyczne wejście Richarda Whitney’ego. Thomas Lamont, starszy partner Morgana, zwołał nadzwyczajne spotkanie „Wielkiej Szóstki” bankierów, w tym Charlesa Mitchella i Alberta Wiggina. Zobowiązali się do zainwestowania 250 milionów dolarów w zakup akcji blue-chip, by ustabilizować rynek. Richard Whitney, pełniący funkcję prezesa NYSE i broker Morgana, teatralnie wkroczył na parkiet, głośno składając ofertę 5 milionów dolarów na akcje U.S. Steel. Ten gest, który przyniósł mu przydomek „Biały Rycerz Wall Street”, chwilowo zatrzymał spadki i przyniósł krótkotrwałą ulgę.

Daremny wysiłek. Pomimo początkowych oklasków i zapewnień bankierów, interwencja okazała się nieskuteczna. Ogrom presji sprzedaży był zbyt wielki, by jakakolwiek grupa, nawet tak potężna, mogła ją powstrzymać. Jak trafnie zauważył Bernard Baruch: „Minęły czasy, gdy Dom Morganów mógł zjednoczyć Wall Street w takiej kryzysowej chwili.” Podstawowa kruchość rynku, napędzana nadmiernym kredytem i spekulacyjną gorączką, wymknęła się spod kontroli nawet najpotężniejszych finansistów.

6. Osobiste koszty krachu

To najciemniejszy dzień w historii Ameryki.

Powszechne zniszczenia. Krach z 1929 roku i następujący po nim upadek rynku przyniosły ogromne osobiste cierpienia. Choć niektórzy, jak Jesse Livermore, początkowo zarobili na sprzedaży krótkiej, wielu innych straciło całe oszczędności życia. Atmosfera „czuwania przy śmierci” na transatlantykach z własnymi biurami maklerskimi oraz rozpaczliwe tłumy przed NYSE malowały ponury obraz powszechnej ruiny finansowej.

Tragedie wśród elit. Nawet wśród potężnych krach wywołał głębokie kryzysy osobiste:

• James Riordan: Prezes County Trust Company, bliski przyjaciel Raskoba i Smitha, popełnił samobójstwo po tym, jak jego bank doświadczył runu, a on sam zmagał się z długami wynikłymi ze spekulacji. Jego śmierć ukazała ogromną presję na bankierów.
• Charles Mitchell: Pomimo publicznego optymizmu, Mitchell poniósł ogromne straty papierowe na akcjach National City. Próby ograniczenia strat poprzez „pozorną” sprzedaż żonie doprowadziły do głośnego procesu o unikanie podatków.
• Winston Churchill: Stracił znaczną część majątku, pozostając praktycznie bez środków, zmuszony do zarabiania na życie wykładami i pisaniem. Dodatkowo doznał poważnego wypadku samochodowego w Nowym Jorku, co pogłębiło jego problemy.
  Te osobiste historie podkreśliły, że nikt, bez względu na status, nie był odporny na brutalne konsekwencje rynku.

Rozpad zaufania. Poza stratami finansowymi, krach podkopał zaufanie społeczne do instytucji i jednostek. Wizerunek potentatów Wall Street jako nieomylni liderzy został zniszczony, zastąpiony postrzeganiem chciwości i lekkomyślności. Ta utrata zaufania, jak później ubolewał Herbert Hoover, była „czysto psychologiczna”, lecz miała niszczycielskie skutki w rzeczywistości, prowadząc do gromadzenia gotówki, runów na banki i powszechnego poczucia rozpaczy, które zdefiniowały Wielki Kryzys.

7. Błędna polityka laissez-faire Hoovera i zdecydowany Nowy Ład Roosevelta

Depresji gospodarczej nie da się wyleczyć ustawą czy dekretem wykonawczym. Liczą się działania.

Początkowy paraliż Hoovera. Prezydent Herbert Hoover, z wykształcenia inżynier, początkowo traktował krach giełdowy jako „czysto psychologiczne” zjawisko, odrębne od realnej gospodarki. Wierzył w politykę laissez-faire, argumentując, że „rany gospodarcze muszą leczyć się przez działanie komórek ciała gospodarczego – samych producentów i konsumentów.” Ta filozofia, odziedziczona po poprzedniku Calvinie Coolidge’u, skutkowała niechęcią do bezpośredniej interwencji, mimo narastających dowodów na powszechne problemy ekonomiczne.

Nieskuteczne działania. Choć Hoover podjął pewne kroki – obniżenie podatków dochodowych, zwiększenie wydatków na roboty publiczne i zwołanie spotkań z liderami biznesu w celu zapewnienia stabilności płac – były one niewystarczające i często podważane przez sprzeczne sygnały z jego administracji. Jego upór w utrzymaniu standardu złota ograniczał zdolność rządu do zwiększenia podaży pieniądza. Krytykę jego bierności otwarcie wyrażali przeciwnicy polityczni, jak William Durant, podczas gdy kampania Charleya Michelsona „Hooverville” utrwaliła wizerunek prezydenta jako oderwanego od rzeczywistości.

Zdecydowana zmiana Roosevelta. Franklin Delano Roosevelt, następca Hoovera, przyjął zupełnie inną strategię. Jego „Nowy Ład” obiecywał odważne, zdecydowane działania rządu w walce z depresją. Po objęciu urzędu Roosevelt:

• Ogłosił narodowe święto bankowe, tymczasowo zamykając wszystkie banki, by przywrócić zaufanie.
• Korzystał z „pogadanek przy kominku”, by bezpośrednio komunikować się z Amerykanami, budując nadzieję i zaufanie.
• Zrezygnował ze standardu złota, umożliwiając większą elastyczność monetarną.
  Gotowość Roosevelta do kwestionowania ustalonych dogmatów ekonom