De donkere kanten van empathie

1. Empathie is niet per definitie goed en kan schadelijk gedrag aanwakkeren.

Soms plegen we gruweldaden niet door een gebrek aan empathie, maar juist als direct gevolg van een succesvolle, zelfs té succesvolle, empathie.

Vooroordelen ter discussie. De gangbare opvatting dat empathie automatisch leidt tot moreel juist gedrag is een gevaarlijke vereenvoudiging. Hoewel empathie positieve sociale verbindingen kan bevorderen, kan het ook direct problematisch gedrag stimuleren, variërend van ongevoeligheid tot uitbuiting en sadisme. Dit perspectief staat haaks op de populaire verheerlijking van empathie als een onvoorwaardelijk goed.

Meer dan een moreel kompas. Empathie is niet bedoeld als een rechtvaardig moreel kompas. Verwachten dat het rechtvaardige oordelen oplevert, zoals sommige critici doen, is een drogreden. Empathie is een fundamentele menselijke vaardigheid, een soort “zesde zintuig,” die onze sociale waarneming vormt en ons in staat stelt mee te leven met anderen, maar het dient vooral de eigen ervaringen en kennis van de empathische persoon.

Gedragspectrum. Het boek betoogt dat kwaadaardige daden juist door empathie ontstaan, niet ondanks empathie. Dit omvat situaties waarin het meevoelen met iemands pijn een bron van opwinding kan zijn, zoals bij sadistische fantasieën. Zulke voorbeelden laten zien dat empathie een complexe capaciteit is die op diep verontrustende manieren kan worden ingezet, ver voorbij eenvoudig prosociaal gedrag.

2. Empathie leidt vaak tot zelfverlies, waarbij de empathische persoon zijn “zelf” op anderen projecteert.

De objectieve persoon is inderdaad een spiegel: hij is gewend zich over te geven aan wat ook maar gekend wil worden, zonder ander genoegen dan dat van het kennen en “spiegelen”; hij wacht tot er iets komt en spreidt zich dan teder uit, opdat lichte voetstappen en de snelle passage van geestachtige wezens niet verloren gaan op zijn vlak en huid.

Nietzsche’s inzicht. Geïnspireerd door Friedrich Nietzsche stelt het boek dat empathie kan leiden tot “zelfverlies” of “depersonalisatie” van de empathische persoon. De “objectieve persoon,” gekenmerkt door zijn waarnemingsvermogen, wordt een spiegel die zijn eigen wil, oordeel en passie aflegt om volledig de indruk van de ander te ontvangen. Dit zelfverdunnen is een voorwaarde voor diepe empathische ontvangst.

Geprojecteerde identiteit. In deze dynamiek geeft de empathische persoon zijn eigen zelfgevoel op om een sterk, beslissend zelf in de ander waar te nemen. De geobserveerde persoon, die liefheeft, haat en regeert, verschijnt als een krachtig “zelf” voor de empathische waarnemer, ook al is dat zelf slechts een projectie. De prijs van empathie is het verlies van het eigen zelf, met als beloning de (her)ontdekking van een zelf in de ander, dat vooral vanuit het externe perspectief van de waarnemer bestaat.

Wortel van wrok. Nietzsche koppelt dit zelfverlies aan wrok. De empathische waarnemer, die zijn eigen sterke identiteit heeft opgeofferd, kan stille woede of kwade wil koesteren jegens de sterke persoon die hij bewondert. Dit “tweedehands gevoel” (re-sentiment) suggereert dat empathie een compensatie kan zijn voor een zwakke identiteit, wat leidt tot de wens anderen te beroven van het zelf dat de empathische persoon mist.

3. Empathie voedt verdeeldheid door snelle, vaak willekeurige partijkeuze te versterken.

Empathie is het mechanisme dat snelle en zelfs toevallige partijkeuze omzet in duurzame allianties en langdurige verdeeldheid.

Het drie-personenmodel. Mensen hebben een krachtige, evolutionair oude neiging om partij te kiezen in conflicten. Dit “drie-personenmodel van empathie” beschrijft hoe een waarnemer, die een conflict tussen twee partijen ziet, snel partij kiest. Deze eerste partijkeuze leidt vervolgens tot het overnemen van het perspectief van die partij, het ontwikkelen van empathie voor hen en daardoor apathie of antipathie tegenover de tegenpartij.

Positieve feedbacklus. Deze dynamiek creëert een zichzelf versterkende cyclus: de initiële partijkeuze versterkt de empathische afstemming, die op zijn beurt het eerste oordeel verstevigt. Dit proces verloopt vaak snel en intuïtief, en gaat rationele morele oordelen vooraf. Empathie lost conflicten dus niet per se op, maar kan ze juist verdiepen door zowel positief als negatief gedrag jegens anderen te legitimeren.

Polariserende effecten. Voorbeelden zoals Donald Trumps politieke succes illustreren dit. Trumps “slachtoffer-held” narratief, waarin hij zichzelf presenteert als “één tegen allen,” trok empathie aan van aanhangers die zich ook slachtoffer voelden. Deze emotionele betrokkenheid versterkte hun partijkeuze, waardoor ze kritiek negeerden en feiten bestempelden als “FAKE NEWS.” Evenzo mislukten pogingen om empathie te onderwijzen om verdeeldheid te overbruggen, zoals in Noord-Ierland, soms juist doordat ze “wij versus zij” onderscheid versterkten.

4. “Gefilterde empathie” betekent dat we ons vaak identificeren met de helper, niet met het slachtoffer, waardoor empathie zelfzuchtig wordt.

Empathie met het slachtoffer betekent het waarnemen en meebeleven van hun (tijdelijke) situatie, die een narratief samenhangend verleden bevat, een interventiemogelijkheid en de kans op verbetering.

De humanitaire scène. Bij het zien van lijden gaan mensen vaak uit van een eenvoudige weg van empathie naar altruïstisch handelen. De “scène van humanitaire empathie” is echter complexer. Het vereist een slachtoffer wiens lijden onterecht is, een verhaal dat een betere toekomst impliceert, en het geloof dat interventie de situatie kan veranderen. Cruciaal is dat empathie waarschijnlijker is als de waarnemer zich kan voorstellen zelf de helper te zijn.

Identificatie met de helper. In plaats van direct mee te leven met het lijdende slachtoffer, identificeren veel mensen zich met de (echte of denkbeeldige) helper. Deze “gefilterde empathie” stelt de waarnemer in staat de heroïsche interventies mee te beleven en de dankbaarheid te delen die aan de redder wordt gegeven. Het biedt een veilige afstand, minimaliseert het risico op zelfverlies en zorgt toch voor een positieve emotionele ervaring.

Zelfzuchtige compassie. Deze vorm van empathie is vaak zelfzuchtig en beperkt. Ze verdwijnt zodra de complexe scène uiteenvalt of als het slachtoffer niet aan de verwachtingen van de helper voldoet (bijvoorbeeld door geen dankbaarheid te tonen of niet snel te verbeteren). Gefilterde empathie kan slachtoffers onbedoeld gevangen houden in hun rol, waardoor ze geen eigen handelingsruimte krijgen, omdat hun lijden alleen nuttig is zolang het het imago van de helper versterkt.

5. “Valse empathie” kan leiden tot overcorrectie en kortstondige, egocentrische humanitaire impulsen.

Valse empathie ontstaat uit de spanning tussen de theoretische bereidheid om mee te leven en het gelijktijdige gevoel dat een specifieke empathische handeling onvoldoende is.

Misleidende verbinding. Valse empathie doet zich voor wanneer een empathische reactie onnauwkeurig of ongepast is, en deze fout wordt herkend, vaak door een buitenstaander. Dit besef kan een overcorrectie veroorzaken, waarbij de empathische persoon empathie in volgende handelingen overdrijft. Het is geen nep-empathie, maar een oprechte misvatting die, eenmaal blootgelegd, een sterke compensatoire reactie vereist.

Merkel’s moment. Angela Merkels ontmoeting met het huilende Palestijnse vluchtelingenmeisje Reem illustreert valse empathie. Merkel schatte Reems tranen aanvankelijk verkeerd in en projecteerde haar eigen podiumangst op het kind. Deze publieke misstap, benadrukt door een presentator, leidde tot beschuldigingen van “gebrek aan empathie.” Deze publieke vernedering droeg waarschijnlijk bij aan Merkels latere, zeer empathische “wij kunnen het” beleid ten aanzien van vluchtelingen.

Intoxicatie en terugslag. Merkels overgecorrigeerde valse empathie maakte haar tot een “held-helper” voor miljoenen, wat een brede gefilterde empathie onder Duitsers mogelijk maakte. Dit creëerde een “welkomcultuur” gevoed door intense, maar vaak kortstondige, enthousiasme. Net als een krachtige drug verdwijnt de intoxicatie van valse empathie, wat leidt tot terugslag, wrok en brede antipathie wanneer de hoge verwachtingen van vluchtelingen niet werden waargemaakt.

6. “Empathisch sadisme” houdt in dat men het lijden van anderen veroorzaakt of ervan geniet om empathie te voelen.

Hoe sterker en intenser de pijn en het lijden die ik me voorstel toe te brengen op de persoon, hoe groter de voldoening die ik ervaar.

Wreedheid voor verbinding. Empathisch sadisme beschrijft het creëren, aanmoedigen of tolereren van andermans lijden juist om empathie met hen te voelen. Het doel is niet alleen pijn te veroorzaken, maar die pijn te gebruiken om een verhoogde staat van empathisch begrip en opwinding te bereiken. Dit daagt de opvatting uit dat sadisten geen empathie hebben; zij kunnen er juist in overvloed over beschikken en die gebruiken voor zelfbevrediging.

Esthetische wortels. Het begrip empathie vindt zijn oorsprong in de esthetiek (Duits Einfühlung), waar het het projecteren van gevoelens op levenloze objecten voor het genoegen van de waarnemer beschreef. Deze esthetische oorsprong geeft een aanwijzing voor empathisch sadisme: het genoegen dat men beleeft aan het observeren van lijden, zoals in tragedies, kan zelfgericht zijn. De “paradox van de tragedie” – positieve gevoelens bij het verschrikkelijke lot van een held – suggereert dat empathie om haar eigen waarde kan worden genoten, los van bezorgdheid om het welzijn van de ander.

De empathische verkrachter. Een extreme uiting is de “empathische verkrachter,” die geweld pleegt niet uit gebrek aan empathie, maar uit de wens die juist te voelen. Door pijn toe te brengen wil de dader het lijden van het slachtoffer begrijpen en delen, en zo empathisch verbinden. Dit maakt de daad nog verwerpelijker, omdat de dader volledig beseft welk lijden hij veroorzaakt en dit als perverse stimulans voor zijn eigen emotionele toestand gebruikt.

7. Straf en manipulatief gedrag worden vaak gedreven door de emotionele beloningen van sadistische empathie.

Het genot van de daaropvolgende straf wordt begrensd of beperkt door de ervaren pijn-empathie van de oorspronkelijke overtreding.

Plezier in vergelding. Mensen halen emotionele voldoening uit het straffen van overtreders. Deze “altruïstische straf” is niet puur onbaatzuchtig; ze biedt de bestraffer een directe emotionele beloning, gedreven door woede en de kans op vergelding. Empathisch sadisme vervult hierin een evolutionaire functie door individuen te stimuleren sociale normen af te dwingen, omdat het plezier van het zien van rechtvaardigheid (of het toebrengen van pijn) zwaarder weegt dan de kosten van ingrijpen.

Theatrale scènes. Straf is een sterk geritualiseerde “scène van straf” die de oorspronkelijke misdaad oproept en herhaalt. Getuigen van executies proberen vaak het lijden van de veroordeelde te begrijpen, en projecteren soms hun eigen gewenste emoties op het slachtoffer. Deze vergelijking van misdaad en straf, gefaciliteerd door een empathische waarnemer, kan een gevoel van proportionaliteit creëren, waardoor excessief sadisme wordt beperkt door het plezier van straf te binden aan de pijn-empathie van de overtreding.

Manipulatieve empathie. Naast openlijke straf omvat “manipulatieve empathie” het sturen van anderen in voorspelbare emotionele situaties om hun gevoelens te begrijpen en mee te beleven. Dit omvat alledaags gedrag zoals plagen, pesten, moraliserend optreden of iemand opzettelijk in verlegenheid brengen. Het plezier komt voort uit het beheersen van de emotionele toestand van de ander en het correct voorspellen van hun reactie, vaak door hun emotionele transparantie (bijvoorbeeld schaamte) uit te buiten voor de bevrediging van de empathische persoon.

8. “Vampiristische empathie” eigent zich de ervaringen van anderen toe en berooft hen van handelingsvrijheid voor eigen verrijking.

Vampiristische empathie is het proces van het meebeleven van iemands situatie terwijl men diens doelen, wensen of verlangens vervangt door die van zichzelf.

Langdurige toe-eigening. Hoewel empathie cruciaal is voor gezonde langdurige relaties, kan langdurige betrokkenheid toxisch worden. “Vampiristische empathie” beschrijft een proces waarbij een waarnemer de ervaringen van een ander zo intens deelt dat hij ze zich toe-eigent, het welzijn van de ander negeert en diens doelen vervangt door zijn eigen belangen. Dit is een meer duurzame vorm van zelfzuchtige empathie, waarbij de ander een middel wordt om gewenste ervaringen te verkrijgen.

Helikopterouders. Een veelvoorkomende uiting is “helikopterouderschap,” waarbij ouders hun kinderen overdreven controleren, ogenschijnlijk voor hun succes, maar vaak om hun eigen ambities te herbeleven of externe bevestiging te zoeken. Deze “aspiratieve empathie” kan kinderen hun handelingsvrijheid ontnemen en hen dwingen te voldoen aan ouderlijke idealen. Het kind wordt een “podium” voor de onvervulde dromen van de ouder, waardoor gezonde zorg verandert in een obsessieve, controlerende dynamiek.

De podiummoeder. De stereotype “podiummoeder” belichaamt dit, die haar kind agressief klaarmaakt voor een carrière in de showbusiness om in het weerkaatste succes te baden. Dit gedrag, hoewel schijnbaar gedreven door liefde, is geworteld in het verlangen van de ouder naar intense gevoelens van perfectie, aanwezigheid of succes via het leven van het kind. De natuurlijke ervaringen van het kind worden vervangen door een script dat de ouder heeft geschreven, wat psychische schade kan veroorzaken.

9. Obsessieve fans en stalkers zijn extreme vormen van vampiristische empathie, op zoek naar weerkaatste glorie en controle.

Door mee te leven met hun slachtoffers wil de stalker zelf gezien worden als bijzonder, waard om zelf geobserveerd te worden.

Obsessieve observatie. Stalken en obsessief fandom zijn extreme vormen van vampiristische empathie, gekenmerkt door intense, langdurige observatie van een ander. Hoewel stalkers dit vaak rechtvaardigen als zorg of intimiteit, draait het gedrag fundamenteel om hun eigen egocentrische verlangens. Het internet en massamedia hebben dit fenomeen versterkt, waardoor een illusie van nabijheid en intimiteit ontstaat zonder echte verantwoordelijkheid.

Het “glowende huid”-effect. Stalkers projecteren vaak een geïdealiseerde perfectie op hun doelwitten, in een poging hen door adoratie te verheffen. Tegelijkertijd proberen ze zich via empathische identificatie zelf uit de anonimiteit te tillen, zich voorstellend in de “glowende huid” van degene die wordt bekeken en als bijzonder wordt gezien. Deze vermenging van waarnemer en waargenomen schept een versterkt gevoel van aanwezigheid en belang voor de stalker.

Wrok en controle. Deze vampiristische dynamiek wordt gevoed door het eigen ervaren gebrek aan originaliteit of leegte van de stalker. Ze eigenen zich de ervaringen van het doelwit toe om hun eigen leven te verrijken, maar dit leidt vaak tot wrok wanneer het doelwit de emotionele inspanning niet beantwoordt of de “toewijding” van de stalker niet erkent. De stalker voelt zich dan gerechtvaardigd om de privé-sfeer van het doelwit binnen te dringen, op zoek naar controle en een perverse vorm van erkenning.

10. De ware waarde van empathie ligt in esthetische en emotionele verrijking, niet in morele verbetering.

Wanneer we ons bevrijden van de te optimistische gedachte dat empathie ons moreel goed moet maken, kunnen we nog steeds waarderen hoe empathie onze ervaringswereld enorm verruimt en een rijke, complexe gezamenlijke beleving van onze wereld mogelijk maakt.

Voorbij moraliteit. Het boek besluit dat empathie geen sterke, inherente band met moraliteit heeft. Ze kan voor goed of kwaad worden ingezet, en pogingen om empathie in een puur moreel kader te dwingen zijn naïef en vaak contraproductief. In plaats van te verwachten dat empathie ons automatisch “betere” mensen maakt, zouden we haar diepgaande invloed op onze esthetische waarneming en emotionele ontwikkeling moeten waarderen.

Esthetische verruiming. Empathie vergroot onze esthetische waarneming op drie belangrijke manieren:

• Ruimere scope: Ze stelt ons in staat “in meer dan één wereld te leven,” door de emotionele en cognitieve reacties van anderen mee te beleven, vergelijkbaar met narratieve transportatie.
• Vermenigvuldiging van perspectieven: Ze maakt het mogelijk een situatie vanuit meerdere gezichtspunten te zien, het onze en dat van anderen, waardoor ons bewustzijn van sociale interacties toeneemt (bijvoorbeeld het “glowende huid”-fenomeen).
• Intensivering van ervaring: Ze creëert een gevoel van belang en “pure aanwezigheid” in een moment, waarbij verleden, heden en toekomstige mogelijkheden samenvloeien tot een langdurige, multidimensionale gebeurtenis.

Emotioneel bewustzijn. Empathie speelt ook een cruciale rol in het vergroten van ons algemene emotionele bewustzijn. Door emoties bij anderen mee te beleven, leren we onze eigen gevoelens beter herkennen en begrijpen, wat ons emotionele leven verrijkt. Het onderwijzen van empathie zou daarom moeten streven naar deze esthetische en emotionele verrijking, in plaats van een misleidende zoektocht naar morele verbetering, terwijl we alert blijven op de duistere kanten ervan.