Kunnen we een nieuwe financiële crisis vermijden?

1. Privé-schulden, niet overheidsschulden, veroorzaakten de financiële crisis van 2008

De crisis werd voorafgegaan, zoals inderdaad het geval was, door een ‘Grote Matiging’ in werkgelegenheid en inflatie.

Door schulden aangedreven groei: De financiële crisis van 2008 werd vooral veroorzaakt door buitensporige privé-schulden, niet door overheidstekorten. In de jaren voorafgaand aan de crisis bereikten de privé-schulden in veel landen ongekende hoogten, vaak meer dan 150% van het bbp. Deze schuldenopbouw creëerde een vals gevoel van welvaart en economische stabiliteit.

Inzinking van krediet: Toen de groei van de schulden vertraagde, leidde dat tot een scherpe krimp van de totale vraag. Het daaropvolgende afbouwen van schulden veroorzaakte een ernstige economische neergang, doordat dalende activa-waarden en minder bestedingen een negatieve spiraal in gang zetten. Overheidstekorten, vaak als schuldigen aangewezen, waren vooral een gevolg van de crisis, niet de oorzaak, doordat belastinginkomsten daalden en sociale uitgaven stegen.

2. De gangbare economie faalde in het voorspellen van de crisis door gebrekkige modellen

Macro-economie ontstond als een apart vakgebied in de jaren veertig, als intellectuele reactie op de Grote Depressie. De term verwees toen naar de kennis en expertise die we hoopten te gebruiken om zo’n economische ramp te voorkomen.

Beperkingen van modellen: De gangbare economische modellen, met name de Dynamic Stochastic General Equilibrium (DSGE)-modellen, faalden in het voorspellen van de crisis omdat ze cruciale factoren negeerden zoals:

• Privé-schulden
• De rol van banken bij het creëren van geld
• De inherente instabiliteit van financiële markten

Verkeerd vertrouwen: Deze modellen gaven economen en beleidsmakers het idee dat grote economische crises tot het verleden behoorden. Dit overmatige vertrouwen droeg bij aan de onvoorbereidheid toen de crisis toesloeg.

3. De “Grote Matiging” was een voorbode van crisis, geen teken van economische stabiliteit

Stabiliteit – of rust – in een wereld met een cyclisch verleden en kapitalistische financiële instellingen is juist destabiliserend.

Vals gevoel van veiligheid: De periode van lage inflatie en stabiele economische groei, bekend als de “Grote Matiging”, werd ten onrechte gezien als bewijs van succesvol economisch beleid. In werkelijkheid was het een voorbode van de crisis, die de opbouw van onhoudbare privé-schulden verborg.

Minsky’s inzicht: Econoom Hyman Minsky stelde dat periodes van stabiliteit juist leiden tot meer risico’s en schulden, wat uiteindelijk financiële instabiliteit veroorzaakt. Dit idee dat “stabiliteit destabiliseert” verklaart waarom ogenschijnlijk rustige economische tijden de voedingsbodem kunnen zijn voor grote crises.

4. Kredietcreatie door banken speelt een cruciale rol in economische cycli

Telkens wanneer een bank een lening verstrekt, creëert zij tegelijkertijd een bijbehorende storting op de rekening van de lener, en daarmee nieuw geld.

Geldschepping: Banken creëren geld wanneer ze leningen verstrekken, in tegenstelling tot de gangbare opvatting dat ze slechts bemiddelen tussen spaarders en leners. Dit proces van kredietcreatie heeft een grote invloed op economische cycli en de totale vraag.

Kredietgedreven vraag: De totale vraag in de economie is de som van het bbp plus krediet (verandering in schulden). Tijdens kredietbubbels kan deze extra besteding economische groei en stijgende activa-prijzen aanjagen. Omgekeerd kan een krimp in krediet leiden tot ernstige economische neergangen.

5. Toenemende ongelijkheid is zowel symptoom als oorzaak van door schulden aangedreven crises

Toenemende ongelijkheid is in dit model dus niet alleen ‘slecht’, maar ook een voorbode van een crisis.

Schulden en ongelijkheid: Naarmate privé-schulden stijgen, gaat een groter deel van het inkomen naar het aflossen van schulden, wat vooral de financiële sector en vermogende individuen bevoordeelt. Dit draagt bij aan groeiende inkomensongelijkheid.

Spiraalwerking: Toenemende ongelijkheid kan verdere schuldenopbouw stimuleren, omdat huishoudens met lagere inkomens lenen om hun levensstandaard te behouden. Dit creëert een vicieuze cirkel die financiële kwetsbaarheid en de kans op crises vergroot.

6. Politieke verkeerde toeschrijving van economisch succes en falen houdt schuldencycli in stand

Schulden spelen zo een schadelijke rol in ons politieke systeem, net als in onze economie.

Valse verhalen: Politici die aan de macht zijn tijdens door schulden aangedreven bloeiperiodes krijgen vaak onterecht de eer voor economisch succes, terwijl zij die aan de macht zijn als de bubbel barst de schuld krijgen van de crisis. Deze verkeerde toeschrijving van oorzaak en gevolg houdt schadelijk economisch beleid in stand.

Gevolgen voor beleid: De politieke dynamiek rond schuldencycli leidt vaak tot:

• Voortdurende steun voor deregulering en gemakkelijk krediet tijdens bloeiperiodes
• Verkeerde bezuinigingsmaatregelen tijdens neergangen
• Verwaarlozing van onderliggende structurele economische problemen

7. Toekomstige schuldencrisissen zijn waarschijnlijk in landen met hoge privé-schulden

De enige manier om een sterke daling van de totale vraag (en daarmee een recessie) door het gedrag van de private sector te voorkomen, is dat privé-schulden blijven groeien sneller dan het bbp.

Schuldenafhankelijke groei: Veel landen zijn momenteel afhankelijk van voortdurende groei van privé-schulden om economische activiteit te ondersteunen. Deze trend is onhoudbaar en bereidt de weg voor toekomstige crises.

Kwetsbare economieën: Landen met hoge privé-schulden (meer dan 150% van het bbp) en aanzienlijke kredietgroei in recente jaren lopen bijzonder risico. Dit zijn onder andere:

• China
• Australië
• Canada
• Zuid-Korea
• Verschillende Europese landen

8. Het verminderen van privé-schulden is essentieel maar lastig binnen het huidige economische paradigma

Marktgedreven mechanismen alleen zullen de schuld-bbp-ratio waarschijnlijk niet verlagen, vanwege wat Irving Fisher tijdens de Grote Depressie ‘Fisher’s Paradox’ noemde: in een afbouw- en deflatoire omgeving geldt ‘hoe meer schuldenaren betalen, hoe meer ze verschuldigd blijven’.

Dilemma van schuldvermindering: Het terugbrengen van privé-schulden is cruciaal voor langdurige economische stabiliteit, maar moeilijk te realiseren zonder economische pijn. Traditionele methoden leiden vaak tot:

• Verminderde totale vraag
• Deflatoire druk
• Mogelijke economische krimp

Beperkingen van beleid: Huidige economische denkkaders en politieke beperkingen maken het lastig om effectieve schuldverminderingsmaatregelen door te voeren. Daardoor blijven veel economieën gevangen in een cyclus van schuldenafhankelijke groei.

9. Een “Moderne Schuldjubileum” kan de economie resetten zonder schuldenaren oneerlijk te bevoordelen

Ik stel een combinatie van beide benaderingen voor, wat ik een ‘Modern Schuldjubileum’ noem: een directe geldinjectie op alle privé-bankrekeningen, met de voorwaarde dat het eerst wordt gebruikt om schulden af te lossen.

Mechanisme voor schuldverlichting: Een Modern Schuldjubileum houdt in dat nieuw geld wordt gecreëerd en gelijk verdeeld onder alle burgers, met de verplichting dat het eerst wordt ingezet voor het aflossen van bestaande schulden. Dit zou:

• De totale schuldenlast verlagen
• De totale vraag stimuleren
• Moreel risico vermijden door schuldenaren niet boven spaarders te plaatsen

Uitdagingen bij uitvoering: Hoewel theoretisch veelbelovend, stuit een Modern Schuldjubileum op aanzienlijke praktische en politieke obstakels, zoals:

• Juridische complexiteit rond schuldcontracten
• Weerstand vanuit de financiële sector
• Publieke misvattingen over geld en schulden

10. Hervorming van bankwezen en monetair beleid is noodzakelijk voor langdurige economische stabiliteit

We moeten voorkomen dat bankleningen leiden tot zeepbellen, terwijl het toch winstgevend blijft voor banken om te lenen aan bedrijven en ondernemers.

Hervorming van het bankwezen: Belangrijke elementen van een stabieler financieel systeem kunnen zijn:

• Het beperken van hypothecaire leningen tot een veelvoud van de huurinkomsten
• Banken toestaan “Ondernemerskapitaalleningen” te verstrekken die geld creëren en banken een aandelenbelang geven in ondernemingen
• De privé-schuld-bbp-ratio als belangrijke economische indicator behandelen

Monetair beleid: Hervormingen kunnen onder meer inhouden:

• Erkenning van de rol van de overheid in geldcreatie
• Gebruik van de geldscheppende macht van de staat om privé-schulden te beheersen
• Invoering van een “Modern Schuldjubileum” bij ernstige crises

Belemmeringen bij uitvoering: Ondanks de mogelijke voordelen stuiten deze hervormingen op grote obstakels door:

• Ingewortelde economische orthodoxie
• Politieke weerstand
• Publieke misverstanden over monetaire systemen