Nutuk

1. Osmanlı'nın Çöküşü ve İşgal Altındaki Vatanın Acı Gerçekleri

Osmanlı devletinin dahil bulunduğu grup, Harbi Umumi'de mağlup olmuş, Osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şartları ağır bir mütarekename imzalanmış.

Vatanın durumu. 1919 Mayıs'ında Mustafa Kemal Samsun'a çıktığında, Osmanlı İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılmış, ordusu dağıtılmış ve ağır bir ateşkes anlaşması imzalamıştı. Millet yorgun, fakir ve umutsuz bir haldeydi. Ülkeyi savaşa sürükleyenler ise kendi canlarının derdine düşerek kaçmışlardı.

Sultan ve Hükümetin aczi. Saltanat ve hilafet makamını işgal eden Vahdettin, şahsını ve tahtını koruma derdindeydi. Damat Ferit Paşa başkanlığındaki hükümet ise aciz, haysiyetsiz ve korkak bir tutum sergileyerek Padişah'ın iradesine boyun eğiyordu. Ordunun silahları ve cephanesi elinden alınmış, savaş gücünden yoksun bırakılmıştı.

İşgaller ve düşman faaliyetleri. İtilaf Devletleri, ateşkes hükümlerine uymayarak Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal etmişti.

• Adana Fransızlar, Urfa, Maraş, Ayıntap İngilizler tarafından işgal edilmişti.
• Antalya ve Konya'da İtalyan, Merzifon ve Samsun'da İngiliz askerleri bulunuyordu.
• 15 Mayıs 1919'da ise Yunan ordusu İzmir'e çıkarılmıştı.
  Bu işgallerin yanı sıra, Rum ve Ermeni Patrikhaneleri gibi Hristiyan unsurlar da Mavri Mira ve Pontus Cemiyeti gibi örgütlerle devletin çöküşü için çalışıyor, çeteler kuruyor ve propaganda yapıyorlardı.

2. Atatürk'ün Tek Çözümü: Tam Bağımsızlık ve "Ya İstiklal Ya Ölüm" Parolası

İşte, bu vaziyet karşısında bir tek karar vardı. O da milli hakimiyete dayalı, kayıtsız şartsız bağımsız yeni bir Türk devleti tesis etmek!

Mevcut kurtuluş çarelerinin reddi. Mustafa Kemal, İngiliz himayesi, Amerikan mandası veya bölgesel kurtuluş gibi o dönemde tartışılan tüm çözüm önerilerini reddetti. Bu önerilerin dayandığı tüm delillerin ve mantıkların çürük ve esassız olduğunu düşünüyordu. Osmanlı Devleti'nin temelleri çökmüş, ömrü tamamlanmış ve toprakları parçalanmıştı.

"Ya İstiklal Ya Ölüm" ilkesi. Mustafa Kemal'in kararı, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasını sağlayacak tek yolun tam bağımsızlık olduğunu vurguluyordu. Yabancı bir devletin himayesini kabul etmek, insanlık vasıflarından yoksunluğu ve aczi itiraf etmek demekti. Türk milleti, esir yaşamaktansa yok olmayı tercih etmeliydi. Bu, gerçek kurtuluş isteyenlerin parolası olacaktı.

Aşamalı ve gizli strateji. Bu kararın tüm gereklerini ilk günden açıkça ortaya koymak yerine, Mustafa Kemal uygulamayı aşamalara ayırdı. Olaylardan ve gelişmelerden faydalanarak milletin duygu ve düşüncelerini hazırlamak, adım adım hedefe yürümek gerekiyordu. Bu strateji, milli iradenin bugünkü Cumhuriyet'e ulaşmasını sağlayan kaçınılmaz bir tarihi seyirdi.

3. Milli İradenin Uyanışı: Erzurum ve Sivas Kongreleri'nin Temel Kararları

Milli sınırlar dahilinde bulunan vatanın bütün kısımları bir bütündür. Yekdiğerinden ayrılamaz.

Milli teşkilatlanmanın önemi. Mustafa Kemal, Samsun'a çıktıktan sonra ilk iş olarak orduyla temas kurdu ve tüm kumandanlara milli teşkilatın kurulması gerektiğini bildirdi. İzmir'in işgali ve yaşanan zulümler karşısında milletin sessiz kalmaması için uyarılar yaparak mitingler düzenlenmesini sağladı. Bu süreçte, milli iradenin temsil edileceği kongrelerin toplanması hayati önem taşıyordu.

Erzurum Kongresi'nin temel ilkeleri. 23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi, 14 gün süren müzakereler sonucunda milli mücadelenin temelini oluşturan önemli kararlar aldı:

• Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet birlikte direnecektir.
• Merkezi hükümetin yetersiz kalması halinde geçici bir hükümet kurulacaktır.
• Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi egemen kılmak esastır.
• Hristiyan unsurlara siyasi egemenlik ve toplumsal dengeyi bozacak imtiyazlar verilemez.

Sivas Kongresi ile milli birliğin pekişmesi. Erzurum Kongresi'nin ardından 4 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi, tüm Anadolu ve Rumeli'deki milli teşkilatları "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirdi. Bu kongre, Erzurum kararlarını genişleterek tüm vatanı temsil eden bir Heyet-i Temsiliye oluşturdu ve milli birliğin sarsılmaz bir güç haline gelmesini sağladı.

4. Manda ve Himayenin Kesin Reddi: Milli Egemenliğin Sarsılmaz İlkesi

Manda ve himaye kabul olunamaz.

Manda tartışmaları. Sivas Kongresi'nde en hararetli tartışmalardan biri Amerikan mandası meselesiydi. İstanbul'dan gelen bazı kişiler ve gazeteciler, Osmanlı Devleti'nin bütünlüğünü korumak adına Amerika'nın himayesini "ehven-i şer" (kötünün iyisi) olarak görüyordu. Bu görüşü savunanlar, tam bağımsızlık talep edildiğinde ülkenin birçok bölgeye ayrılmasının kaçınılmaz olduğunu iddia ediyorlardı.

Atatürk'ün kararlı duruşu. Mustafa Kemal, manda fikrine kesinlikle karşı çıktı. Manda ve himayenin, milletin haysiyetini ve şerefini zedeleyeceğini, tam bağımsızlık ilkesiyle bağdaşmadığını savundu. Ona göre, "herhangi devletin fenni, sınai, iktisadi yardımını memnuniyetle karşılarız" ifadesi, mandayı değil, karşılıklı çıkarlara dayalı işbirliğini ifade ediyordu.

Milli iradenin zaferi. Uzun ve çetin müzakereler sonucunda, Sivas Kongresi manda fikrini oybirliğiyle reddetti. Bu karar, Türk milletinin kendi kaderini tayin etme konusundaki sarsılmaz iradesini tüm dünyaya ilan etti. Bu ilke, milli mücadelenin en temel ve vazgeçilmez prensiplerinden biri haline geldi.

5. İstanbul Hükümeti'nin İhaneti ve Milli Mücadeleye Karşı Engeller

Merkezi hükümet üstlendiği mesuliyetin icaplarını yerine getirememektedir. Bu hal, milletimizi yok olmuş tanıttırıyor.

Hükümetin milli harekata karşı tutumu. İstanbul'daki merkezi hükümet, milli mücadelenin başından itibaren İtilaf Devletleri'nin baskısı altında hareket ederek milli harekata karşı düşmanca bir tutum sergiledi. Damat Ferit Paşa ve Ali Rıza Paşa kabineleri, milli iradeyi hiçe sayarak Anadolu'daki direnişi bastırmaya çalıştı.

İhanet örnekleri:

• Ali Kemal Bey'in tamimi: Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey, Mustafa Kemal'i "hain, asi, zararlı bir adam" ilan ederek tutuklanması emrini verdi.
• Ali Galip olayı: Sivas Kongresi'ni dağıtmak ve Mustafa Kemal'i tutuklamak için Elazığ Valisi Ali Galip Bey'i görevlendirdi, ancak bu girişim başarısız oldu.
• Maaşların kesilmesi: Milli harekata katılan memur ve askerlerin maaşları kesilerek direnişin finansal kaynakları kurutulmaya çalışıldı.
• Propaganda ve tehditler: Hükümet, milli hareketi "Bolşeviklik" veya "İttihatçılık" olarak damgalayarak hem iç hem de dış kamuoyunda itibarsızlaştırmaya çalıştı.

Milli hareketin cevabı. Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye, İstanbul hükümetinin bu ihanetlerine karşı kararlı bir duruş sergiledi. Hükümetle tüm resmi haberleşmeleri keserek milletin gerçek temsilcisinin Anadolu'daki milli hareket olduğunu ilan etti. Bu durum, Ferit Paşa kabinesinin düşmesine ve yeni bir hükümetin kurulmasına zemin hazırladı.

6. İç ve Dış Düşmanların Bölücü Faaliyetleri: Milli Birliğe Yönelik Tehditler

Memleket dahilinde ve İstanbul'da milli varlığa düşman teşekküller.

Çok yönlü tehditler. Milli mücadelenin ilk dönemlerinde, Türk milletinin varlığına ve birliğine yönelik hem içeriden hem de dışarıdan birçok tehdit mevcuttu. Bu tehditler, ülkenin işgalini kolaylaştırmak ve milli direnişi zayıflatmak amacını taşıyordu.

Başlıca düşman teşekküller:

• Hristiyan unsurlar: Mavri Mira, Ermeni Patrikhanesi ve Pontus Cemiyeti gibi örgütler, Anadolu'da Rum ve Ermeni devletleri kurma hayaliyle çeteler kurup propaganda yapıyorlardı.
• Kürt Teali Cemiyeti: Yabancı himayesinde bağımsız bir Kürt devleti kurmayı hedefliyordu.
• İngiliz Muhipleri Cemiyeti: Padişah Vahdettin, Damat Ferit Paşa ve Sait Molla gibi isimlerin de içinde bulunduğu bu cemiyet, İngiliz himayesini savunarak milli mücadeleyi baltalıyordu.
• Teali-i İslam Cemiyeti: Şeriat devleti kurma hedefiyle milli harekata karşı çıkıyor, halkı kışkırtıyordu.
• Askeri Nigehban Cemiyeti: Ordudan atılmış veya emekli edilmiş bazı subayların kurduğu bu fesat heyeti, milli harekata karşı faaliyet gösteriyordu.

Milli birliğin korunması. Mustafa Kemal, bu bölücü ve hainane faaliyetlere karşı milleti sürekli uyararak milli birliği ve dayanışmayı güçlendirmeye çalıştı. Bu örgütlerin gerçek amaçlarını ve İstanbul hükümetiyle olan işbirliklerini ortaya koyarak, milli mücadelenin meşruiyetini savundu.

7. Amasya Mülakatı: Hükümetle Milli Hareket Arasında İlk Temas ve Çatışma

Bizce, milli teşkilatın ve Heyeti Temsiliye'nin, merkezi hükümet tarafından resmen tanınmış bir siyasi mevcudiyet olduğunu ve müzakerelerimizin resmi ve neticelerinin riayeti gerekli olarak iki tarafça resmen taahhüt edilmiş bulunduğunu teyit ettirmek esastı.

Yeni hükümetle uzlaşma arayışı. Damat Ferit Paşa kabinesinin düşmesinin ardından kurulan Ali Rıza Paşa kabinesiyle, milli hareket arasında bir uzlaşma zemini aranmaya başlandı. Bu amaçla Bahriye Nazırı Salih Paşa, Heyet-i Temsiliye ile görüşmek üzere Amasya'ya geldi.

Amasya Protokolü'nün önemi. 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında gerçekleşen Amasya Mülakatı'nda, milli teşkilatın ve Heyet-i Temsiliye'nin merkezi hükümet tarafından resmen tanınması hedeflendi. Görüşmeler sonucunda beş maddelik bir protokol hazırlandı. Bu protokolde:

• Milli sınırların korunması.
• Gayrimüslimlere imtiyaz verilmemesi.
• Manda ve himayenin reddi gibi Erzurum ve Sivas Kongreleri kararları teyit edildi.
• En önemlisi, Meclis-i Mebusan'ın İstanbul dışında, Anadolu'da toplanması gerektiği Salih Paşa tarafından şahsen kabul edildi.

Hükümetin ikiyüzlü tutumu. Ancak, Salih Paşa'nın şahsi kanaati olmasına rağmen, İstanbul hükümeti Meclis-i Mebusan'ın İstanbul'da toplanması konusunda ısrar etti. Bu durum, hükümetin milli iradeye karşı ikiyüzlü bir tutum sergilediğini ve İtilaf Devletleri'nin baskısı altında hareket ettiğini gösteriyordu. Milli hareket, bu duruma rağmen uzlaşma çabalarını sürdürdü, ancak hükümetin samimiyetsizliği devam etti.

8. İstanbul'un İşgali: Atatürk'ün Öngörüsü ve Yeni Bir Meclis Kararı

Nihayet bugün İstanbul'u zorla işgal etmek suretiyle Osmanlı devletinin yedi yüz senelik hayat ve hakimiyetine son verildi.

İşgalin gerçekleşmesi. Mustafa Kemal'in tüm uyarılarına rağmen, 16 Mart 1920'de İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti. Şehzadebaşı'ndaki Muzıka Karakolu'na yapılan baskınla başlayan işgalde askerlerimiz şehit oldu, yaralandı. Harbiye Nezareti ve telgrafhaneler işgal edildi, iletişim kesildi.

Atatürk'ün öngörüsü ve tepkisi. Mustafa Kemal, İstanbul'un işgal edileceğini önceden tahmin etmiş ve buna karşı hazırlıklar yapmıştı. İşgal haberini alır almaz, tüm kumandanlara ve valilere Hristiyan halka insanca muamele edilmesi ve milli birliğin korunması talimatını verdi. Aynı gün İtilaf Devletleri temsilcilerine ve tarafsız devletlere sert bir protesto gönderdi.

Yeni bir meclis kararı. İstanbul'un işgali, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini ve milli iradenin İstanbul'da temsil edilemeyeceğini açıkça gösterdi. Bu durum, Mustafa Kemal'in "Meclis İstanbul'da değil, Anadolu'da toplanmalı" şeklindeki görüşünü haklı çıkardı. Bu vahim olay üzerine, olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin Ankara'da toplanması kararı alındı.

9. Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da Kuruluşu: Milli İradenin Yüce Temsili

Ankara'da, fevkalade salahiyete sahip bir meclis, millet işlerini yürütmek ve denetlemek üzere toplanacaktır.

Ankara'nın yeni merkez oluşu. İstanbul'un işgali ve Meclis-i Mebusan'ın dağılması üzerine, Mustafa Kemal, milli mücadelenin yeni merkezi olarak Ankara'yı belirledi. Ankara, hem cephelere yakınlığı hem de İstanbul'dan bağımsız konumuyla bu göreve en uygun yerdi.

Olağanüstü yetkilere sahip meclis çağrısı. 19 Mart 1920'de yayımladığı bir tebliğle, milletin bağımsızlığını ve devletin kurtuluşunu sağlamak üzere Ankara'da "fevkalade salahiyete sahip bir meclis" toplanacağını ilan etti. Bu meclis, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini elinde bulunduracak, milli iradenin tek temsilcisi olacaktı.

Büyük Millet Meclisi'nin açılışı. Seçimler hızla tamamlandı ve 23 Nisan 1920 Cuma günü, dualar ve dini merasimlerle Büyük Millet Meclisi Ankara'da açıldı. Bu tarihi olay, Türk milletinin kendi kaderini kendi ellerine aldığını, milli egemenliğe dayalı yeni bir devlet kurma yolunda kararlı olduğunu tüm dünyaya gösterdi. Meclis, Padişah'ın ve İstanbul hükümetinin emirlerini tanımayarak milli mücadelenin yeni ve meşru yönetim organı oldu.

10. Liderlikte Kararlılık ve Aşamalı Strateji: Hedefe Yürümenin Sırrı

Tatbikatı birtakım safhalara ayırmak ve vakalardan ve hadiselerden istifade ederek milletin hissiyat ve fikirlerini hazırlamak ve kademe kademe yürüyerek hedefe ulaşmaya çalışmak lazım geliyordu.

Atatürk'ün sarsılmaz liderliği. Mustafa Kemal, milli mücadelenin en karanlık ve belirsiz anlarında dahi sarsılmaz bir kararlılık ve inançla liderlik etti. İç ve dış düşmanların tüm engellemelerine, ihanetlerine ve tehditlerine rağmen, belirlediği tam bağımsızlık hedefine ulaşmaktan asla vazgeçmedi.

Stratejik sabır ve aşamalı ilerleme. Onun liderlik stratejisi, aceleci davranmak yerine, milletin duygu ve düşüncelerini adım adım hazırlamak, olaylardan ders çıkararak ilerlemek üzerine kuruluydu. Bu sayede, geleneksel alışkanlıklarla bağlı olan milleti, Cumhuriyet gibi köklü değişikliklere yavaş yavaş ikna edebildi ve direnişi en aza indirdi.

Milli birliği sağlama ve ilham verme. Mustafa Kemal, milli sır olarak vicdanında taşıdığı büyük gelişme kabiliyetini, milletin vicdanında uyandırarak ortak bir amaca yöneltti. En yakın arkadaşlarından gelen tereddüt ve muhalefetlere rağmen, milli menfaatleri her şeyin üzerinde tutarak, milletin fedakarlık ruhunu harekete geçirdi ve kurtuluş mücadelesini zafere taşıdı.