Druga siostra Bennet

Zdecydowana dotrzeć do ojca przez intelekt, Mary zaczyna kompilować ręcznie robioną księgę wypisów filozoficznych, kopiując ulubione fragmenty kolorowym atramentem na eleganckim papierze kupionym za własne kieszonkowe. Wyobraża sobie, jak wręcza ją panu Bennetowi i widzi, że patrzy na nią z ciepłem, które rezerwuje wyłącznie dla Elizabeth. Projekt pochłania miesiące starannej pracy. Ale kiedy sonduje grunt — wspominając doktora Fordyce'a w rozmowie — ojciec odrzuca Fordyce'a jako nudnego i pompatycznego. Autorzy, których z takim trudem przepisywała, są w jego ocenie bezwartościowi. Mary chowa księgę w szufladzie toaletki, ze stroną dedykacyjną, której nikt nie zobaczył. Drzwi do ojcowskiego uczucia pozostają zamknięte. Nigdy nie przeczyta jej dzieła, nigdy nie dowie się, jak rozpaczliwie pragnęła, by zobaczył ją taką, jaką chciała być.

Na balu pana Bingleya w Netherfield Mary zgłasza się do gry. Jej sonata Haydna zbiera uprzejme oklaski. Ośmielona, próbuje zaśpiewać — decyzja, przed którą wyraźnie przestrzegał ją nauczyciel fortepianu. Jej głos jest cienki, sposób bycia niepewny. Publiczność zaczyna szeptać. Łapie uśmieszek panny Bingley. Potem widzi, jak Elizabeth kieruje wymowne spojrzenie na ojca. Pan Bennet pojawia się u jej boku i mówi jej z druzgocącym spokojem, że jej występ dobiegł końca, że inne damy powinny mieć swoją kolej. Odprowadza ją od fortepianu. Panna Bingley natychmiast zajmuje instrument. Na krześle w cieniu Mary odkrywa szklankę truskawek, którą zostawił bez wyjaśnienia — najbliższe przeprosinom, na jakie kiedykolwiek się zdobędzie. Charlotte znajduje ją na tarasie i próbuje pocieszyć. Mary nigdy więcej nie zagra publicznie.

Pan Collins oświadcza się Elizabeth, która stanowczo odmawia. Mary pozycjonowała się jako racjonalna alternatywa — dzieliła się Fordyce'em, grała dla niego na fortepianie, demonstrowała ich wspólne zainteresowania — ale Collins nigdy jej nie zauważył. Charlotte Lucas tymczasem była strategicznie uważna i w ciągu kilku dni zdobywa jego oświadczyny i je przyjmuje. Kiedy Charlotte zwierza się Mary, siedząc na murku przy drodze, oferuje wyjaśnienie, które rani głębiej niż sama strata: różnica między nimi, mówi Charlotte, to nie talent ani intelekt, lecz poczucie własnej wartości. Niezdolność Mary do uwierzenia, że jest warta pragnienia, sprawiła, że żaden mężczyzna nie mógł jej zapragnąć. Charlotte nie potrafi przeprosić — jest zbyt stara, by być wielkoduszna, nawet wobec przyjaciółki. Mary patrzy, jak gawrony krążą nad drzewami, i rozumie, że Longbourn pewnego dnia będzie należeć do Charlotte Collins.

Dwa lata mijają w błyskawicznym tempie. Lydia ucieka z Wickhamem; pan Darcy aranżuje pośpieszne małżeństwo, by ocalić rodzinę. Potem Elizabeth zaskakuje wszystkich, przyjmując samego Darcy'ego, mężczyznę, którego kiedyś uznała za nie do zniesienia. Jane wychodzi za Bingleya. Kitty poślubia duchownego. Pani Bennet osiąga cel swojego życia i z zadowoleniem osiada u Bingleyów. Potem pan Bennet umiera we śnie bez ostrzeżenia, a dom w Longbourn przechodzi na pana Collinsa. W dniu pogrzebu Mary wyjmuje z szuflady księgę wypisów, którą zrobiła dla ojca, przyciska ją do piersi i płacze bez opanowania. Nigdy nie zazna satysfakcji z tego, że go uszczęśliwiła. Jest jedyną niezamężną Bennet, bez domu, bez dochodu i bez jasnej drogi naprzód.

U Bingleyów Caroline Bingley prowadzi kampanię wytwornego okrucieństwa — wyśmiewa ubrania Mary, jej książki, okulary. Kiedy Mary gra szkocką melodię na fortepianie w salonie po raz pierwszy od Netherfield, Caroline pojawia się w drzwiach i powtarza druzgocące słowa jej ojca. Mary ucieka do Pemberley, gdzie początkowo z Elizabeth odzyskują coś z dawnej bliskości. Ale kiedy pan Darcy wraca ze swoją siostrą Georgianą, Mary obserwuje, jak młodsza dziewczyna bez wysiłku zajmuje miejsce, które miała nadzieję zająć sama — spaceruje pod rękę z Elizabeth, gra na fortepianie, zbierając entuzjastyczne pochwały. Pewnego wieczoru, stojąc w drzwiach salonu i patrząc na rodzinny portret zgromadzony wokół klawiatury, Mary rozumie z doskonałą jasnością, że nie należy do tego domu wśród tych pięknych ludzi.

W Longbourn, lśniącym teraz pod sprawnym zarządem Charlotte, Mary chroni się w bibliotece. Ku jej zaskoczeniu pan Collins dołącza do niej i proponuje naukę greckiego alfabetu. Przez tygodnie uczą się razem, a Collins rozkwita — cierpliwy, szczerze zachwycony jej postępami. Niezadowolenie Charlotte staje się widoczne. Potem Collins wyznaje Mary, że żałuje, iż jej nie wybrał, że jej towarzystwo ukazało mu, czego brakuje w jego małżeństwie. Mary jest rozdarta między furią z powodu jego ślepoty a głębokim współczuciem. Mówi mu, że nic z tego nie może wyniknąć — ale namawia go, by rozmawiał z Charlotte tak otwarcie, jak rozmawiał z nią. Rezygnuje z lekcji. Charlotte, teraz cieplejsza wobec męża, mówi Mary wprost, że musi odejść. Lady Catherine przyjeżdża z wizytą i próbuje umieścić Mary jako guwernantkę. Mary pisze zamiast tego do ciotki w Londynie.

Dom Gardinerów jest niepodobny do żadnego domu, jaki Mary znała. Wuj i ciotka kochają się otwarcie, traktują czwórkę dzieci z jednakową czułością i utrzymują ciepło, które obejmuje każdego, kto przekroczy próg. Pani Gardiner nie narzuca się ani nie pogania, lecz karmi Mary, pozwala jej długo spać i otacza ją dyskretną opieką. Powoli stałe szczęście Gardinerów staje się pouczające. Mary zaczyna dostrzegać, że zadowolenie nie jest darem losu, lecz czymś, co się pielęgnuje codzienną hojnością, śmiechem zamiast zrzędzenia, życzliwością zamiast pretensji. Uczy siostrzenice gry na fortepianie. Odkrywa ulice City i znajduje wolność w anonimowości. Kiedy przyłapuje się na umniejszaniu własnej wartości, ciotka stanowczo ją powstrzymuje: jedynym warunkiem pozostania jest to, że Mary musi starać się mówić o sobie łaskawiej.

Elizabeth przysyła pieniądze na nowe ubrania — przeprosiny opakowane w list, w którym przyznaje się do wieczoru, gdy uciszyła Mary w Netherfield. W Harding and Howell, najwspanialszym londyńskim domu handlowym, Mary zastanawia się między zielonym a niebieskim perkalikiem, gdy przy ladzie pojawia się młody mężczyzna. Tom Hayward, adwokat i daleki kuzyn Gardinerów, ogłasza się znawcą perkalików i z taką swobodną pewnością rekomenduje zielony, że Mary nie potrafi rozstrzygnąć, czy żartuje, czy mówi poważnie. Przy herbacie ujawnia, że jego prawdziwą pasją jest poezja — pisze recenzje do czasopism — a jego dobry humor przetrwał wyznanie Mary, że prawie nic nie czytała. Umawiają się na wymianę książek: ona da mu historię pani Macaulay; on da jej coś, co może wszystko zmienić.

Wybór Toma nadchodzi: Ballady liryczne Wordswortha z notatką, by czytała sercem, nie rozumem. Mary się męczy. Analiza nic nie daje. Podkreśla, adnotuje, porównuje — a wiersze opierają się każdemu narzędziu racjonalnego badania. Pewnej nocy, leżąc w łóżku, porzuca swoje zwykłe podejście i po prostu czyta. Przełom przychodzi bez ostrzeżenia: Opactwo Tintern otwiera się przed nią i wreszcie rozumie, co znaczy poddać się pięknu. Kiedy opisuje to doświadczenie Tomowi, jego żartobliwość znika całkowicie. Mówi mu, że wiersz pokazał jej, jak natura może połączyć duszę z czymś wyższym — że pragnęła stać się tym, co Wordsworth nazwał żywą duszą. On odpowiada poważnie i szczerze, że nikt, kto mówi z taką pasją, nie może być obcy głębokiemu uczuciu.

Tom organizuje poranną wyprawę, ciągnąc za sobą niechętnego pana Gardinera jako przyzwoitkę. Gdy słońce wznosi się ponad dachy, złocąc wieże i kopuły, Tom czyta sonet Wordswortha o moście Westminster cichym, naturalnym głosem, podczas gdy miasto leży nieruchomo pod nimi. Mary oddaje się rytmowi słów i czuje, jak świat się rozszerza. Potem Tom mówi jej na osobności, że nigdy nie musi się bać, iż jest pozbawiona duszy — to zupełnie nie o niej. Pan Gardiner, poruszony sceną i od dawna odkładanym życzeniem żony, proponuje rodzinną wycieczkę do Krainy Jezior. Tom do nich dołączy. Mary chowa pod poduszką egzemplarz Przewodnika po Krainie Jezior Wordswortha, który dał jej Tom, dotykając go od czasu do czasu, by upewnić się, że jest prawdziwy.

Krajobraz przytłacza ich wszystkich — rozległy, mieniący się Windermere, szare góry opadające ku brzegowi. Mary i Tom są nierozłączni, wędrują po wzgórzach, śmieją się ze swoich okropnych szkiców, debatują nad śpiewem ptaków, których żadne z nich nie potrafi rozpoznać. Na wietrznym zboczu po raz pierwszy zwraca się do niej po imieniu. Tej nocy, sama w pokoju z widokiem na jezioro, Mary wreszcie przyznaje to, czemu opierała się od tygodni: kocha go. Wtedy przybywa pan Ryder. Czarujący, zamożny stary przyjaciel Toma wytropił ich, przywożąc ze sobą Caroline Bingley i Hurstów, wesoło zakładając, że jego obecność wzbogaci przyjemność wszystkich. W ciągu kilku dni ciepło Toma wobec Mary stygnie. Przestaje jej szukać, unika jej wzroku przy kolacji, spaceruje sam. Mary jest zdezorientowana. Zaczyna podejrzewać zazdrość, ale nie potrafi zrozumieć jej źródła.

Grupa próbuje wspiąć się na szczyt Scafell, by zobaczyć odległe morze. Przewodnik ostrzega przed nadciągającą burzą i nalega na odwrót. Tom się zgadza. Ale Ryder, rozpalony pochwałami Wordswortha dla górskich burz, chce zostać i ją przeżyć. Mary — wściekła na niewytłumaczalne wycofanie się Toma, zmęczona byciem głosem rozsądku — staje po stronie Rydera wbrew każdemu racjonalnemu instynktowi, jaki posiada. Zostają zbyt długo. Deszcz uderza jak ściana. Podczas nędznego, śliskiego zejścia Tom bierze Mary pod rękę i prowadzi ją w dół bez słowa wyrzutu. Upada; podnosi ją. Pan Gardiner wysyła ekipę ratunkową z kucykami. Mary postanawia skonfrontować się z Tomem następnego ranka. Ale o świcie go nie ma — krótka notatka do pani Gardiner powołująca się na pilne sprawy. Ani słowa do Mary. Następują miesiące milczenia.

Z powrotem w Londynie Ryder odwiedza ich często. Przyjeżdża pani Bennet i, oczarowana jego urodą i dochodami, nieustępliwie agituje, by Mary go przyjęła. Ryder oświadcza się najpierw w dwuznacznych słowach — sugerując, że mogliby żyć razem swobodnie we Włoszech, poza konwenansami. Mary odmawia. Wraca następnego dnia i oświadcza się formalnie, argumentując, że jej stateczność by go poprawiła, że przyjęcie go jest niemal jej obowiązkiem. Mary odmawia ponownie. Nie może poślubić mężczyzny, którego nie kocha, jakkolwiek racjonalne byłyby argumenty za tym. Matka oświadcza, że Mary zmarnowała swoją ostatnią szansę i całkowicie umywa od niej ręce. Mary staje przed tym, czego długo się obawiała: niemal pewnym życiem samotnej kobiety. Pisze odmowę w liście, wybierając słowa zamiast kolejnej agonizującej rozmowy, i wysyła go przez służącego tej samej nocy.

Caroline Bingley tropii Mary w cukierni i żąda odpowiedzi, czy naprawdę odmówiła Ryderowi. Mary, przemieniona miesiącami niezależności i złamanego serca, nie kuleje się ze strachu. Mówi Caroline prawdę: nie chce Rydera, kocha Toma Haywarda, a Caroline może zrobić z tą informacją, co jej się podoba. To najodważniejsza chwila w jej życiu. Caroline, kalkulując, że usunięcie Mary jako rywalki utoruje jej własną drogę do Rydera, pisze do Toma i ujawnia wyznanie Mary słowo w słowo. Zamierza służyć jedynie sobie. Ale list dociera do Toma na wsi w Herefordshire, gdzie wędrował nad Opactwem Tintern w nędznej samotności, próbując zdecydować, co robić. Czyta list Caroline i natychmiast rusza do Londynu.

Tom stoi przy oknie salonu na Gracechurch Street, chudszy, opalony od wędrówek, wyraźnie nieszczęśliwy. Zanim zdąży cokolwiek wyjaśnić, Mary łamie wszelkie zasady. Mówi mu, że go kocha — kocha od dawna — i wolałaby zaryzykować upokorzenie, niż stracić go znowu przez milczenie. Bierze ją w ramiona i wyznaje wszystko: wycofał się, ponieważ Ryder potajemnie został spadkobiercą Lady Catherine, a honor wymagał, by nie rywalizował z bogatszym mężczyzną o rękę Mary. Mylił się. Był dumny i głupi i zadał jej niewybaczalny ból. Pobiorą się, jak tylko da się to zorganizować. W swoim nowym londyńskim domu, mierząc pokoje pod regały i fortepian, Mary wsuwa w sukienkę karteczkę, którą kiedyś dał jej pan Collins, z przekonaniem Arystotelesa: nasze szczęście zależy od nas samych.